Αρχική » Οι 3 Ιεράρχες – Ανθέλληνες ή Φιλέλληνες;

Οι 3 Ιεράρχες – Ανθέλληνες ή Φιλέλληνες;

Η διαλεκτική ανάγνωση του Βυζαντίου

0 comment 304 views

Του Αθανάσιου Αλμπάντη

Την βαθύτατη ελληνική παιδεία των Τριών Ιεραρχών δεν μπορεί κανείς να την αμφισβητήσει. Οι ενδιαφερόμενοι για λεπτομέρειες, μπορούν να ψάξουν στις εγκυκλοπαίδειες και στο διαδίκτυο. Άλλωστε, τούτο το μαρτυρούν η γλώσσα και η δομή των κειμένων τους και ειδικά η επιχειρηματολογία που παραθέτουν για την υποστήριξη των όποιων θέσεών τους. Χωρίς επαρκή γνώση των αρχαίων φιλοσόφων και ρητόρων, χωρίς εμβάθυνση στο αρχαίο δράμα, τέτοια αριστουργηματικά κείμενα δεν γράφονται σε τόσο σωστή ελληνική γλώσσα, ευπρόσιτη και στον αγράμματο κόσμο.

Δυστυχώς, δεν έχω υπόψη μου κάποια φιλολογική-γλωσσολογική μελέτη, που να ερευνά την επίδραση των Τριών Ιεραρχών στην εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας. Κατά την άποψή μου ήταν σημαντικότατη και επηρέασε και την δημώδη –της εποχής εκείνης- γλώσσα, αλλά και την λογοτεχνία. Το δε σημαντικό ήταν, ότι οι Τρεις Ιεράρχες δεν προσπάθησαν να κάνουν πισωγύρισμα στον αττικισμό, όπως μεταγενέστερα έκαναν άλλοι λόγιοι του Βυζαντίου.

Λησμονούμε πως η γλώσσα εξελίσσεται, ανάλογα με το όλο περιβάλλον (φυσικό ή ανθρωπογενές) που αυτή ομιλείται. Λησμονούμε πως οι κοινωνίες εξελίσσονται κι αυτές, επηρεαζόμενες από πλήθος ποσοτικών και ποιοτικών παραμέτρων.

Αν, λοιπόν, θεωρούμε ότι οι Τρεις Ιεράρχες έπρεπε να επαναφέρουν μια νεκρόφιλη αρχαιολατρεία, είμαστε ανιστόρητοι, αντιεπιστημονικοί, αντιδιαλεκτικοί, Μιστριώτες. Πολλοί σοφότεροί μας ήταν οι ιερείς του Μαντείου των Δελφών στην απάντηση που έδωσαν στον Αυτοκράτορα Ιουλιανό: «Απέσβετο και λάλον ύδωρ», διότι, πλέον «ού παγάν λαλέουσαν» μπορούσαμε να βρούμε.

Και η λαλέουσα παγά είχε ήδη στερεύσει, με τον θάνατο της Δημοκρατίας. Η φιλοσοφία είναι εξόχως διαλεκτική πολιτική σκέψη και δράση και δεν μπορεί να ανθίσει και να καρπίσει  μέσα στον αυταρχισμό των αυτοκρατοριών και των δικτατοριών. Ο Αριστοτέλης και ο Επίκουρος ήταν η επιθανάτια έκλαμψη ενός υπέροχου, μοναδικού πολιτισμού, που στηρίχτηκε στην ισηγορία.

Όλοι οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι έχουν ένα τεράστιο έλλειμμα, σε σχέση με τους προγενέστερους: απομονώνουν τον Άνθρωπο από την Πόλιν. Είναι μόνον ηθικοί φιλόσοφοι, καθόλου πολιτικοί. Ήξεραν ότι οι όποιες πολιτικές διδαχές θα ήταν άνευ αποτελέσματος και αντικειμένου, άνευ ενδιαφέροντος. Το τέλος του Δήμου ήταν η στερεύσασα από το λάλον ύδωρ «λαλέουσα παγά», το ύδωρ που πότιζε τον συμμετοχικό φιλοσοφικό στοχασμό και στην γλώσσα της Δημοκρατίας. Και ο άνθρωπος που δεν έχει δικαίωμα πολιτικού λόγου είναι λειψός, είναι ιδιώτης, κατά την έννοια της Δημοκρατίας.

Οι Τέχνες παρήκμασαν με τον ίδιο τρόπο και για τον ίδιο λόγο. Στον Χρυσό Αιώνα εξυμνούσαν τον θρίαμβο του Δήμου. Στους επόμενους αιώνες και μέχρι και σήμερα, αποθεώνουν τους Μαικήνες, κοσμούν ιδιωτικούς χώρους, ανάκτορα ηγεμόνων, θαυμάζονται στη φορμόλη των μουσείων, αλλά πού βρίσκεται ο λαός, πόσο δημοκρατική είναι η Τέχνη μετά την επικράτηση των Μακεδόνων; Στην Αρχαία Ελλάδα, δεν φιλοτεχνήθηκαν αγάλματα ιδιωτών, παρά μόνον ηρώων (π.χ. των τυραννοκτόνων) ούτε περικαλλείς ιδιωτικές οικίες. Τα καλλιτεχνήματα που θαυμάζουμε σήμερα ήταν δημόσιου χαρακτήρα: εκθειάζανε τον Δήμο, την Πόλιν. Όπου συνέβαινε το αντίθετο, υπήρχε καθεστώς τυραννίας και ανελευθερίας.

Η Τέχνη, ως κοινωνική διεργασία, μόνο στη «δημώδη» μορφή της μπορεί να αναζητηθεί. Στις μεγάλες κοινωνικές ανατροπές, όπως π.χ. στα πρώτα χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης, στην Κούβα ή στο Μεξικό. Σήμερα στα γκράφιτι, στη ραπ, στο μπρέικ ντανς, στην τέχνη του δρόμου, πουθενά αλλού, νομίζω.

Μεγάλη, αλλά απαραίτητη η παρέκβαση αυτή.

Οι Τρεις Ιεράρχες ήταν τέκνα μιας νέας εποχής. Ήταν αρκετά έξυπνοι –λόγω και της ελληνικής παιδείας τους- να καταλάβουν ή διαισθανθούν τις ραγδαίες εξελίξεις. Το ποτάμι δεν γύριζε πίσω, πια.

Ο Χριστιανισμός δεν ήταν απλώς μια νέα θρησκεία. Ήταν κοινωνική επανάσταση. Τόσες και τόσες θρησκείες είχαν ξεφυτρώσει από τους Επιγόνους του Αλεξάνδρου και τη Ρωμαιοκρατία. Γιατί επικρ