Αρχική » Συνθήκη της Λωζάννης – Τα 100 έτη

Συνθήκη της Λωζάννης – Τα 100 έτη

0 comment 1,2K views

Της Κωνσταντίνας Δ. Οικονόμου*

Εισαγωγή

Τον Νοέμβριο του 1922 ο νεαρός ανταποκριτής της εφημερίδας Toronto Star, Έρνεστ Χέμινγουεϊ, βρίσκεται στη Λωζάννη, παρακολουθώντας και καλύπτοντας τις εργασίες της διάσκεψης της Λωζάννης, η οποία είχε ξεκινήσει στις αρχές του ίδιου μήνα. Αντικείμενο και σκοπός της διάσκεψης ήταν η διαπραγμάτευση μίας νέας συνθήκης, η οποία θα αντικαθιστούσε τη συνθήκη των Σεβρών και θα τερμάτιζε τον πόλεμο μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των Συμμαχικών Δυνάμεων. Ο Χέμινγουεϊ παρατηρεί τους ιστορικούς πρωταγωνιστές της συνδιάσκεψης, το παρασκήνιο και το προσκήνιο των διαπραγματεύσεων και αποδίδει τις εμπειρίες του, με έναν ιδιοσυγκρασιακά ειρωνικό και αμφίθυμο τρόπο, με το ποίημα «Έκαναν όλοι τους ειρήνη. Τι είναι η ειρήνη;»[1].

Η ερώτηση αυτή είναι μία από τις πολλές ερωτήσεις, οι οποίες προκύπτουν από τη μελέτη της Συνθήκης της Λωζάννης και του ιστορικού της γίγνεσθαι. Ποιον αφορά η Συνθήκη της Λωζάννης; Ποιος έχασε και ποιος κέρδισε από αυτή; Είναι μία συνθήκη που επιχείρησε να επανατακτοποιήσει παλιούς ανοιχτούς λογαριασμούς ή σηματοδοτεί το εναρκτήριο σημείο μίας νέας διεθνούς τάξης; Είναι μία συνθήκη διχασμένη ανάμεσα στο νομικισμό και τον πολιτικό συσχετισμό των μεγάλων διεθνών δυνάμεων; Είναι η ειρηνευτική συνθήκη του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου ή η συνθήκη τερματισμού του Ελληνοτουρκικού Πολέμου; Τι είναι η Συνθήκη της Λωζάννης και, τελικά, τι είναι η Συνθήκη για εμάς σήμερα, εκατό χρόνια μετά;

Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι μία ιστορική διπλωματική στιγμή, η οποία ενέχει και αναπαράγει πολλαπλές, και συχνά αντικρουόμενες, νοηματοδοτήσεις. Η συνθήκη αυτή είναι ταυτόχρονα τέλος και αρχή, τραύμα και ελπίδα, ενώ πέρα από την τυπική νομική της διάσταση και τις νομικές διευθετήσεις που προέβλεπε, αλλά και το γεωπολιτικό πεδίο συσχετισμών μεγάλων, περιφερειακών και μικρών δυνάμεων που δημιούργησε, η Λωζάννη είναι ένα σημείο τομής, σχηματισμού και εκκίνησης συνεκτικών ταυτοτήτων, εθνικών, εθνοτικών, θρησκευτικών και κρατικών, διαχωριστική γραμμή μεταξύ ημών και του Άλλου, ακόμα και πεδίο, για κάποιους, μεταφυσικών ερμηνειών και υποσχέσεων. Σε κάθε περίπτωση, πέρα και πάνω από όλα αυτά, η Συνθήκη της Λωζάννης είναι μία συνθήκη ειρήνης, η τελευταία συνθήκη μίας σειράς ειρηνευτικών συνθηκών μετά το τέλος του Α’ Π.Π., ένας τραγικός και σπουδαίος ιστορικός συμβιβασμός μετά από μία δεκαετία πολεμικής βίας και φρικαλεότητας, είναι το οριστικό τέλος του Μεγάλου Πολέμου. Είναι μία στιγμή ευθύνης, περισυλλογής και ανακούφισης, υπό το βάρος της ιστορίας που διέγραψε ο Α’ Π.Π. και η τελευταία πολεμική πράξη αυτού, ο πόλεμος του 1919-1922 μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας.

Η Συνθήκη της Λωζάννης, ως μέρος ενός συνόλου διεθνών πράξεων, είναι μία πολυμερής συνθήκη μεταξύ των νικητών Συμμαχικών Δυνάμεων του Πρώτου Παγκόσμιο Πολέμου και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Συνθήκη αυτή, σε μεγάλο βαθμό, επέλυσε το Ανατολικό Ζήτημα, το οποίο ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, αποτελούσε ένα από τα πιο περίπλοκα και επείγοντα διεθνή προβλήματα, καθώς αφορούσε άμεσα τα γεωπολιτικά συμφέροντα των μεγάλων αυτοκρατορικών δυνάμεων στην περιοχή της Εγγύς Ανατολής. Με τη Λωζάννη ρυθμίστηκε η διάλυση και η διαδοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ίδρυση της Τουρκίας ως ανεξάρτητου κράτους, ενώ ταυτόχρονα καθορίστηκε η μετά-οθωμανική τάξη πραγμάτων. Μεταξύ άλλων, καθόρισε τα σύνορα της Τουρκίας με την Ελλάδα, τη Βουλγαρία, το Ιράκ και τη Συρία, καθόρισε το καθεστώς των νησιών του Βορείου Αιγαίου, επέβαλε την παραίτηση της Τουρκίας από τα δικαιώματα της επί των Δωδεκανήσων, της Κύπρου,  της Λιβύης, της Αιγύπτου, του Ιράκ, της Συρίας και του Σουδάν, ρύθμισε το καθεστώς των μουσουλμάνων Ιταλών της Λιβύης και των μουσουλμάνων Γάλλων της Τυνησίας και του Μαρόκου, καθόρισε και ρύθμισε το καθεστώς των Στενών. Ακόμη, η Συνθήκη της Λωζάννης ενσωμάτωσε τη Σύμβαση της Λωζάννης της 30ης Ιανουαρίου 1923, η οποία αφορά την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, η οποία αποτελεί κορυφαίο γεγονός της Συνθήκης, ένα συλλογικό τραύμα για τους πληθυσμούς που επηρεάστηκαν από αυτή, ενώ παραμένει μέχρι σήμερα ένα νομικά αμφιλεγόμενο κομβικό σημείο των ειρηνευτικών διευθετήσεων, καθώς στη βάση ανθρωπιστικών κινήτρων (Winter, 2022, p.200), κρίθηκε ως προτιμητέα η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων των υποχρεωτικώς μετακινούμενων πληθυσμών, ώστε να δοθεί μία αποτελεσματική λύση στο ζήτημα του πληθυσμιακού ανταγωνισμού Ελλάδας και Τουρκίας. Τέλος, η Συνθήκη απέκλεισε τον σχηματισμό κουρδικού κράτους, αγνόησε πλήρως το ζήτημα της Αρμενίας, ενώ χορήγησε ασυλία στους δράστες κάθε εγκλήματος, συνδεδεμένου με πολιτικά γεγονότα και τετελεσμένου μεταξύ 1914-1922.

Γίνεται αντιληπτό ότι η Συνθήκη της Λωζάννης, όχι μόνο καθόρισε και ρύθμισε ζητήματα που αφορούν τα Βαλκάνια, την Ανατολική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, αλλά ουσιαστικά διαμόρφωσε ολόκληρο τον γεωπολιτικό χώρο της ανατολικής πτέρυγας της Μεγάλης Θάλασσας[2] της Μεσογείου. Η διαρκής και σταθερή εμβέλεια της Συνθήκης έχει ξεπεράσει