Σαλότητα στην Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση
Της Ειρήνης Σαραφούδη*
Στην ορθόδοξη χριστιανική παράδοση υπάρχει η αντίληψη για την «Διά Χριστόν σαλότητα» και συχνά συναντούμε γνωστούς και αγνώστους «διά Χριστόν σαλούς» αγίους. Η διά Χριστόν σαλότητα είναι ένα δυσεξερέυνητο και δύσκολο θέμα, υπάρχει το ενδεχόμενο να παρεξηγήσει κάποιος τέτοιου είδους βίους και να σταθεί σε μερικά εξωτερικά σημεία, να τα παρερμηνεύσει και να τους αδικήσει. Για τον ορθό λοιπόν τρόπο της πραγμάτευσης του ζητήματος αυτού στηριζόμαστε στην Αγία Γραφή και τους πατέρες της εκκλησίας. Όταν ο ορθόδοξος θεολόγος επιδιώκει να μελετήσει και να ερμηνεύσει κάποιο θεολογικό θέμα όπως είναι η σαλότητα οφείλει να παραδώσει τον εαυτό του στα χέρια του Θεού, την μοναδική πηγή της αληθινής θεολογίας. « Ω Θεέ του παντός, ο μόνος δοτήρ και φύλαξ της αληθινής θεολογίας και την κατ αυτήν δογμάτων και ρημάτων» αναφέρει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς στο έργο του , Λόγος αποδεικτικός περί της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος.
Οι λέξεις σαλός και σαλότητα προέρχονται από το ελληνικό ρήμα σαλεύω, που σημαίνει σείω, ταράσσω, κουνάω. Έχει όμως και μεταφορική έννοια και σημαίνει αυτόν που κλονίζεται, που κινδυνεύει να πέσει , βαδίζει ασταθώς, ή υποφέρει. Στην δημοτική γλώσσα σαλός είναι αυτός που είναι ανισόρροπος, απερίσκεπτος, ανόητος, μωρός, δηλαδή έχει διαταραγμένη ψυχική κατάσταση, τρέλα, μωρία.
Η διά Χριστόν σαλότητα είναι μια μορφή πνευματικής ασκήσεως. Μια ποιο ακραία μορφή ασκήσεως από αυτήν των μοναχών που δεν μπορεί να οριοθετηθεί με συμβατά ανθρώπινα κριτήρια. Χρειάζεται διάκριση καθώς αποτελεί αγιότητα. Για να γίνει τρόπος ζωής η σαλότητα, χρειάζεται ειδική κλήση από τον Θεό. Οι διά Χρίστον σαλοί προσποιούνται σαλότητα. Η επιλογή τους είναι συνειδητή και απουσιάζει από αυτούς νοητική και ψυχική ασθένεια. Με αυτή την ιδιότητα τους την διά Χριστόν δηλαδή σαλότητα επιδιώκουν να πετύχουν τον σκοπό τους που είναι ο υψηλότερος βαθμός της ταπείνωσης και μέσο της απώλειας και κάθε υπόληψης και εκτίμησης ,να αποκρύψουν τις αρετές τους και να ελέγξουν τις άνομες πράξεις των συνανθρώπων τους με στόχο να τους διορθώσουν , να τους θεραπεύσουν και να βοηθήσουν στην σωτηρία τους. Στο πρόσωπο του διά Χριστού σαλού ο οποίος προγεύεται τη Βασιλέια του Θεού, βλέπουμε τη σάρκωση της ευαγγελικής διδασκαλίας. Το ποιο τρανό παράδειγμα ταπεινώσεως για τους χριστιανούς είναι ο Χριστός. Επομένως η σαλότητα είναι η άκρα ταπείνωση κατά μίμηση του Χριστού. Οι σαλοί λοιπόν θέλουν να γίνουν αληθινοί μαθητές Του. Βεβαίως υπάρχουν ασκητές και άγιοι που έφθασαν σε μεγάλο βαθμό ταπεινώσεως όμως δεν έγιναν σαλοί. Όλα εξαρτώνται από τον Θεό.
Το βιβλικό θεμέλιο στο οποίο στηρίχθηκαν οι διά Χριστόν σαλοί είναι στην Α΄ προς Κορινθίους επιστολή. Είναι το «αλλά τα μώρα του κόσμου εξελέξατο ο Θεός ίνα τους σοφούς καταισχύνη , και τα ασθενή του κόσμου εξελέξατο ο Θεός ίνα καταισχύνη τα ισχυρά.» (Α΄ Κορ.1,27) και το «ημείς μωροί δια Χριστόν , υμείς δε φρόνιμοι εν Χριστώ ημείς ασθενείς, υμείς δε ισχυροί υμείς ένδοξοι , ημείς δε άτιμοι. Άχρι της άρτι ώρας και πεινώμεν και διψώμεν και γυμνητευόμεν και κολαφιζόμεθα και αστατούμεν και κοπιώμεν εργαζόμενοι ταις ιδίαις χερσί λοιδορούμενοι ευλογούμεν , διωκόμενοι ανεχόμεθα, βλασφημούμενοι παρακαλούμεν ως περικαθάρματα του κόσμου εγενήθημεν, πάντων περίψημα έως άρτι.» (Α΄ Κορ.4,10-13). Πολλοί πατέρες έχοντας ως αφετηρία την Α΄ προς Κορινθίους επιστολή , μελετούν, ασχολούνται και προσπαθούν να ερμηνεύσουν τα λόγια του αποστόλου Παύλου. Ο άγιος Μάξιμος ο ομολογητής εξηγεί την διαφορά μεταξύ της μωρίας του Θεού και της μωρίας των ανθρώπων. Στη σκέψη του άγιου Γρηγορίου του Παλαμά φαίνεται ξεκάθαρα ότι η κατά Θεόν μωρία αποτελεί ωφέλιμο και αναπόσπαστο κομμάτι της εμπειρικής ζωής των μελών της εκκλησίας του Χριστού. Στο γεροντικό επίσης στις ψυχοφελείς διηγήσεις συναντούμε την άποψη που λέει με ευρεία έννοια ότι κάθε χριστιανός μπορεί να γίνει μωρός για τον Χριστό και διαβάζουμε ιστορίες περί των σαλών. Κάθε χωρίο ήθελε και έβλεπε μήπως μπορούσε να βγάλει έναν σαλό γιατί ένιωθαν ότι αυτή η αποφατική συμπεριφορά των σαλών, η πάντη ανεξήγητος για τον άνθρωπο , είναι ένα μήνυμα του Θεού, ένα γνήσιο κήρυγμα , ένα άδηλο μυστήριο. Η «δια χριστόν σαλότητα» εκτός από το βυζαντινό και ελληνικό χώρο βρήκε καρποφόρο έδαφος στη Ρωσική ορθόδοξη εκκλησία.
Η τήρηση των εντολών του Χριστού μεταμορφώνει τη ζωή του ανθρώπου και δίνει νέο περιεχόμενο και προσανατολισμό στις προσωπικές και κοινωνικές του σχέσεις. Οι εντολές του Χριστού αποτελούν δείκτες πορείας στην οδό της θεώσεως. Την ίδια οδό τηρήσεως των εντολών βαδίζουν και οι σαλοί, δεν φτιάχνουν ένα καινούριο ήθος στην ζωή της εκκλησίας. Βιώνουν όπως και οι άλλοι χριστιανοί το ήθος της ταπεινώσεως και της αγάπης. Η μεγάλη διαφορά τους είναι στον βαθμό της βιώσεως των ευαγγελικών αληθειών ο οποίος στους σαλούς είναι πολύ μεγαλύτερος σε σχέση με τους υπόλοιπους χριστιανούς. Είναι διαφοροποιημένοι από τον κόσμο σχεδόν σε όλα, δείχνουν την απόσταση που χωρίζει τον πνευματικό κόσμο , από τον υλικό και ρευστό κόσμο. Η ζωή τους είναι ένα διαρκές και καθημερινό μαρτύριο, πνευματικό και σωματικό. Όσο η άσκηση και η ταπείνωση προχωράει σε ανώτερα στάδια και ο αγώνας τους γίνεται ποιο έντονος τόσο ενισχύεται η εντύπωση και εδραιώνεται η αντίληψη για την τρέλα τους. Οι σαλοί ελέγχουν την παράλογη λογική των πολλών, κρίνουν την κακία και την ψευτιά του κόσμου.
Εν κατακλείδι, η δια Χριστόν σαλότητα αποτελεί μοναδικό φαινόμενο στην αγιολογική παράδοση της εκκλησίας. Διότι κατάφεραν προσποιούμενοι τη σαλότητα να εκφράσουν με επιτυχία το φαινομενολογικό φάσμα της ψυχικής νόσου διατηρώντας παράλληλα ακέραιη προσωπικότητα , υγιή σκέψη, βούληση και διαυγής συνείδηση. Οι δια Χριστόν σαλοί άγιοι έχουν σαφή επίγνωση της παράδοξης συμπεριφοράς τους, γνωρίζουν ότι οι πράξεις τους αποτελούν εκδηλώσεις μωρίας. Γνωρίζουν επίσης ότι η ζωή της σαλότητας είναι πολύ επικίνδυνη και για αυτό πάντα πρόσεχαν ώστε οι ενέργειες τους να μην είναι τυχαίες και άσκοπες. Έχουν καθαρή συνείδηση και μέσα από τις πράξεις τους επιθυμούν να εμπαίξουν τον κόσμο, να τον ελέγξουν για την αμαρτία του και να τον θεραπεύσουν κινούμενοι από αγάπη και εσωτερική σύνεση. Οι ιδιότυπες αυτές πράξεις κρύβουν κάποιο μεγαλείο, κάποιες αρετές , κάποιο μυστικό, κάποιο μυστήριο. Ο έρωτας τους για τον Χριστό φθάνει σε τέτοιο σημείο ώστε να δέχονται ταπεινά και χωρίς αντιδράσεις τους εμπαιγμούς, τα χλευάσματα και τα πειράγματα των ανθρώπων. Ο εκστατικός και πνευματικός έρωτας αυτών των αγίων είναι θαυμαστός. Μπορούμε εμείς να κάνουμε το ίδιο; Δεν είναι εύκολο, πρέπει να το χωράει η καρδία μας. Αλλά όλοι μας λίγο ή πολύ είμαστε σαλοί. Όλοι μας λίγο ή πολύ είμαστε «μωροί δια χριστόν», όπως έλεγε και ο απόστολος Παύλος.
Πηγή φωτογραφίας
https://www.pemptousia.gr/2013/10/i-anagnorisi-ton-dia-christon-salon-os-a/
* Η Ειρήνη Σαραφούδη είναι θεολόγος-εκπαιδευτικός.