O οπλισμός των υπερασπιστών της Βασιλεύουσας το 1453
Του Στέφανου Σκαρμίντζου*
Οι Βυζαντινοί εξακολούθησαν την ρωμαϊκή τακτική να υιοθετούν τον αποτελεσματικό εξοπλισμό των αντιπάλων τους. Η αρχή έγινε με τον αυτοκράτορα Ηράκλειο που βάσισε το βαρύ του ιππικό πάνω στους Αβάρους. Αυτό συνεχίστηκε με τους Μακεδόνες και τους Κομνηνούς που υιοθέτησαν μια πιο δυτικότροπη οργάνωση για τον στρατό τους. Το χάος όμως που επακολούθησε από τους Αγγέλους και η διακοπή της ανορθωτικής προσπάθειας των Λασκαριδών από τους πρώτους Παλαιολόγους εξάρθρωσε το βυζαντινό στρατιωτικό σύστημα. Η απώλεια των επαρχιών έφερε οικονομική δυσπραγία και η διάλυση των συνοριοφυλάκων (ακριτών) λόγω συνδυασμού εξοικονόμησης πόρων και πολιτικής επιβολής είχε αποδυναμώσει το κράτος.
Το Βυζάντιο είχε πλέον χάσει την οικονομική και τεχνολογική πρωτοπορία που διατηρούσε μέχρι τον 12ο αιώνα. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι πηγές για την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης δεν αναφέρουν το υγρό πυρ. Πιθανώς η απώλεια επαρχιών οδήγησε σε αδυναμία απόκτησης πρώτων υλών για την παρασκευή του αλλά ίσως και εξειδικευμένων τεχνιτών για την χρήση του. Γεγονός πάντως είναι ότι το όπλο αυτό που έδινε την υπεροχή στους βυζαντινούς κατά των πολυαριθμότερων αραβικών στόλων δεν ήταν διαθέσιμο κατά του Οθωμανικού Ναυτικού. Ίσως γι’ αυτό ο Μωάμεθ διακινδύνευσε να στριμώξει 70 πλοία μέσω δίολκου στον Κεράτιο και να κατασκευάσει γέφυρα εφόδου κατά των θαλάσσιων τειχών της Πόλης χωρίς ν΄ ανησυχεί για την αντίδραση των Βυζαντινών. Η αναφορά του Φραντζή σε αυτό ελέγχεται σοβαρά για την ακρίβειά της.
Άλλη συνέπεια της απώλειας της τεχνολογικής πρωτοπορίας ήταν η έλλειψη ικανών μεταλλουργών. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του Ούγγρου τεχνίτη πυροβόλων Όρμπαν που οι Βυζαντινοί δεν μπορούσαν να πληρώσουν για τις υπηρεσίες του και αυτός στράφηκε στους Οθωμανούς. Οι Βυζαντινοί διέθεταν έναν αριθμό Δυτικών στρατιωτών οπλισμένων με τα πρώτα πυροβόλα χειρός που είχαν τότε εμφανιστεί. Τα όπλα αυτά ήταν εμπροσθογεμής σωλήνες προσαρμοσμένοι σε ξύλινες ράβδους. Πυροδοτούνταν με φυτίλι και δεν είχαν μεγάλο βεληνεκές ούτε ακρίβεια. Μπορούσαν όμως σε πολλές περιπτώσεις να διατρήσουν τις πανοπλίες της εποχής Και αυτό τα έκανε ιδιαίτερα επίφοβα. Επίσης ήθελαν λιγότερη εκπαίδευση από τις βαλλίστρες και τα τόξα.
Οι Βυζαντινοί κατά την διάρκεια της ιστορίας τους επηρεάζονταν αρκετά από τις μεθόδους κατασκευής τόξων των αντιπάλων τους. Αρχικά από τους Ούννους και τους Αβάρους, κατόπιν από τους Ούγγρους και τελικά από τους Τούρκους. Τα τόξα κατασκευάζονταν συνδυάζοντας ξύλο, κέρατα και τένοντες ζώων. Η χρήση τους απαιτούσε συνεχή εκπαίδευση. Οι Βυζαντινοί τα τέντωναν όπως οι λαοί της στέπας τραβώντας την χορδή με τον αντίχειρα που τον προστάτευαν με δαχτυλίδι. Ήδη από τον 11ο αιώνα γραπτές πηγές παραπονούνται πως η τοξοβολία είχε περιοριστεί πολύ στο «έθνος των Ρωμαίων» και οι Βυζαντινοί έκαναν εκτεταμένη χρήση μισθοφόρων τοξοτών. Ελάχιστοι τοξότες στα τείχη της Πόλης το 1453 ήταν επαγγελματίες μαχητές. Οι περισσότεροι ήταν μάλλον κτηνοτρόφοι και κυνηγοί και ο εξοπλισμός τους όχι στρατιωτικών προδιαγραφών, γι’ αυτό και οι Κρήτες τοξότες που είχαν στρατολογηθεί στην βενετοκρατούμενη Κρήτη έκαναν τόση εντύπωση στις πηγές της περιόδου.
Το τυπικό πεζικό του Βυζαντίου οπλισμένο με κράνος ,ασπίδα, και θώρακα που πολεμούσε σε πυκνό σχηματισμό ίσως είχε περιοριστεί σε μερικούς λόχους της αυτοκρατορικής φρουράς και τους σωματοφύλακες επιφανών αρχόντων. Όταν ανέλαβε ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ η στρατιωτική υποδομή ήταν πλέον ανύπαρκτη γι’ αυτό το οργανωμένο λομβαρδικό σώμα του Ιουστινιάνη ήταν τόσο σημαντικό και ο αρχηγός του διορίστηκε γενικός στρατιωτικός διοικητής.
Οι πιο καλά οπλισμένοι και αξιόμαχοι ήταν οι άρχοντες, οι άμεσοι συγγενείς τους και όσοι προνοιάριοι (κτηματίες με στρατιωτική υποχρέωση) είχαν απομείνει. Ήταν οι μόνοι που λόγω της οικονομικής τους ευμάρειας είχαν πρόσβαση στις δυτικού τύπου πανοπλίες. Τον 15ο αιώνα τα πιο διάσημα οπλουργεία βρίσκονταν στο Μιλάνο της Ιταλίας και στο Αουγκσμπουργκ της Γερμανίας αλλά μόνο οι πιο επιφανείς Βυζαντινοί μπορούσαν να αγοράζουν τα προϊόντα τους (αναφέρονται οι ιταλικοί και γερμανικοί θώρακες κάποιων Παλαιολόγων). Όσο τα τείχη έστεκαν, οι βαριά θωρακισμένοι μαχητές με την στήριξη των χειριστών εκηβόλων όπλων ήταν σοβαρό εμπόδιο για τους Οθωμανούς. Όταν όμως τα τερατώδη πυροβόλα του Μωάμεθ μετέβαλαν τα τριπλά τείχη της Πόλης σε ένα κεκλιμένο σωρό ερειπίων μπρος στην πύλη του Αγίου Ρωμανού ο τραυματισμός του Ιουστινιάνη και ο ηρωικός θάνατος του Αυτοκράτορα απλά επισφράγισαν το μοιραίο.
Πηγές
A. Rossi, A. I. Sullivan, “Rethinking the Medieval Visual Culture of Eastern Europe: Two Case Studies in Dialogue (Serbia and Wallachia)”, Special Issue Byzantine, Post-Byzantine and European Art History and Cultural Interchange
Ian Heath Byzantine Armies AD 1118–1461, ospreypublishing 1995
1η δημοσίευση εδώ
Πηγή εικόνας
https://methormisakathektou.blog/
* Στέφανος Σκαρμίντζος: M.A. Military History