Φιλοποίμην – O Tελευταίος των Ελλήνων
Του Παναγιώτη Μακρή*
Ο Φιλοποίμην, στρατηγός της Αχαϊκής Συμπολιτείας, θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως ο τελευταίος μεγάλος ηγέτης της κλασικής ελληνικής ιστορίας. Η δράση του διακρίνεται για τον αταλάντευτο πατριωτισμό, την πολιτική οξυδέρκεια και τη στρατιωτική ιδιοφυΐα. Ο Πλούταρχος μάλιστα, μια από τις καλύτερες πηγές που έχουμε για τον μεγάλο στρατηγό τον αποκαλεί «τελευταίο των Ελλήνων», υπονοώντας πως με τον θάνατό του έκλεισε ένα κεφάλαιο της ελληνικής ανεξαρτησίας πριν την τελική υποταγή στη ρωμαϊκή κυριαρχία.
Ο Φιλοποίμην γεννήθηκε το 253 π.Χ. στη Μεγαλόπολη της Αρκαδίας, μια πόλη που ανέκαθεν την χαρακτήριζε μία αντιμακεδονική και αντιτυραννική στάση. Έχασε τον πατέρα του σε μικρή ηλικία με αποτέλεσμα να μεγαλώσει υπό την προστασία του Κρατεμένου και του Μεγαλοπολίτη φιλοσόφου Εκαταίου. Από νωρίς όμως ξεχώρισε για το πολεμικό του πνεύμα και το πείσμα του, καθώς και για την απέχθειά του προς τη μαλθακότητα και την πολυτέλεια.
Η πρώτη σημαντική συμμετοχή του Φιλοποίμην σε πολεμική επιχείρηση καταγράφεται στη μάχη της Σελλασίας το 222 π.Χ., όπου ηγήθηκε ανδρείως ενός σώματος Αρκάδων απέναντι στον σπαρτιατικό στρατό υπό τον Κλεομένη Γ’. Παρότι η μάχη κατέληξε σε ήττα για τη Σπάρτη, η συμβολή του Φιλοποίμην αναγνωρίστηκε ευρέως.
Όσον αφορά την πολιτική σταδιοδρομία του, αυτή αναπτύχθηκε κυρίως μέσα από την Αχαϊκή Συμπολιτεία, στην οποία προσχώρησε η Μεγαλόπολη. Ο Φιλοποίμην δεν ήταν ένας συνηθισμένος στρατιωτικός ηγέτης. Υποστήριζε την ανάγκη για εκσυγχρονισμό του στρατού και της πολιτικής λειτουργίας. Μάλιστα διαμόρφωσε την δομή του στρατεύματος, εισάγοντας πιο ευέλικτες μονάδες και βελτιώνοντας την εκπαίδευση των πολιτών-οπλιτών. Απομάκρυνε επίσης τις παρωχημένες τακτικές και υιοθέτησε τεχνικές εμπνευσμένες από τον μακεδονικό τρόπο μάχης, προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ελληνορωμαϊκών συγκρούσεων.
Παράλληλα, υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της πολιτικής ανεξαρτησίας των ελληνικών πόλεων ενώ αντιτάχθηκε σταθερά σε κάθε μορφή ξένης επέμβασης, είτε από Μακεδόνες, είτε από Ρωμαίους, είτε από Σπαρτιάτες τυράννους. Η αντίληψή του για την ελευθερία είχε τόσο εθνικά όσο και ηθικά χαρακτηριστικά καθώς θεωρούσε πως η πολιτική χειραφέτηση ήταν αναγκαία για την πνευματική και ηθική πρόοδο των πολιτών.
Η πιο δραστήρια περίοδος του Φιλοποίμην συνδέεται με τις συνεχείς του συγκρούσεις με τη Σπάρτη. Μετά την εξάλειψη του βασιλιά Νάβι και την ένταξη της Σπάρτης στην Αχαϊκή Συμπολιτεία, ο Φιλοποίμην επέβαλε μάλιστα δραστικές μεταρρυθμίσεις, όπως την κατάργηση της αγωγής των Σπαρτιατών και την αποκατάσταση της ιδιοκτησίας των περιουσιών στους παλαιούς πολίτες.
Οι κινήσεις αυτές όπως ήταν φυσικό προκάλεσαν σφοδρές αντιδράσεις, τόσο εντός όσο και εκτός της Σπάρτης. Πολλοί τον κατηγόρησαν για καταστροφή της σπαρτιατικής ταυτότητας. Εκείνος, ωστόσο, πίστευε πως μόνο με την ένταξη της Σπάρτης στο κοινό ελληνικό σώμα της Αχαϊκής Συμπολιτείας θα μπορούσε να επιτευχθεί πραγματική ενότητα και ειρήνη.
Εκλέχθηκε επανειλημμένα στρατηγός της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Η στρατιωτική του δεινότητα φαίνεται τόσο από τη διαρκή εκπαίδευση των στρατιωτών όσο και από τις τακτικές του σε μάχες[1]. Ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία παρέμενε ενεργός στο πεδίο της μάχης. Ήταν γνωστός για την προσωπική του ανδρεία και για το γεγονός ότι δεν έδινε εντολές χωρίς να είναι ο ίδιος στην πρώτη γραμμή.
Η ζωή του Φιλοποίμην θα αλλάξει το 183 π.Χ., όταν κατά τη διάρκεια της καταστολής μίας εξέγερσης εναντίον της Αχαϊκής Συμπολιτείας στην Μεσσηνία θα πέσει σε ενέδρα και θα αιχμαλωτιστεί και θα μεταφερθεί στην Μεσσήνη ως φυλακισμένος. Παρά τις προσπάθειες απελευθέρωσής του, ο Φιλοποίμην θα βρει τον θάνατο πίνοντας κώνειο μετά από διαταγή των Μεσσήνιων ηγετών.
Η είδηση του θανάτου του συγκλόνισε τον ελληνικό κόσμο. Ο διάδοχός του, Λυκόρτας, κατέλαβε τη Μεσσήνη και μετέφερε τα οστά του Φιλοποίμην στη Μεγαλόπολη, όπου και τάφηκε με μεγάλες τιμές.
Η κληρονομιά που άφησε ο σπουδαίος στρατηγός είναι πολυδιάστατη. Πέρα από στρατιωτικός, υπήρξε και πολιτικός αναμορφωτής. Η προσήλωσή του στην ιδέα της ανεξαρτησίας των ελληνικών πόλεων τον κατέστησε ήρωα και σύμβολο. Ο Πλούταρχος τον συνέκρινε με τους μεγαλύτερους άνδρες της αρχαιότητας, όπως τον Θεμιστοκλή και τον Επαμεινώνδα.
Παρά το γεγονός ότι τελικά δεν κατάφερε να αποτρέψει την υποταγή της Ελλάδας στους Ρωμαίους, ο Φιλοποίμην κατόρθωσε να αναβιώσει έστω και στιγμιαία την ελπίδα για μια ενωμένη, ελεύθερη Ελλάδα. Υπήρξε ίσως ο τελευταίος Έλληνας ηγέτης που ενσάρκωνε το κλασικό ιδεώδες του πολίτη-οπλίτη, του στρατηγού-φιλοσόφου, του υπηρέτη της πατρίδας και όχι της προσωπικής δόξας.
Ο θάνατός του, τραγικός και συμβολικός, σηματοδότησε και το τέλος μιας εποχής. Μετά από αυτόν, η Ελλάδα δεν ξαναείδε ηγέτες του δικού του αναστήματος, και σύντομα κατέστη ρωμαϊκή επαρχία. Ωστόσο, η μορφή του Φιλοποίμην συνέχισε να εμπνέει τις μετέπειτα εποχές ως ένα πρότυπο πολιτικής ηθικής και στρατιωτικής ανδρείας. Δεν ήταν απλώς ένας ικανός στρατηγός ή διοικητής, ήταν το σύμβολο της ελληνικής αντίστασης απέναντι στη φθορά του χρόνου και την απώλεια της αυτοδιάθεσης. Έδρασε σε μια εποχή κατά την οποία η Ελλάδα παραπατούσε μεταξύ του παρελθόντος μεγαλείου και της νέας, σκληρής πραγματικότητας. Η προσπάθειά του να αναζωογονήσει τις αξίες της ανεξαρτησίας, της πολιτικής αρετής και της συλλογικής ευθύνης παραμένει μέχρι σήμερα αξιοθαύμαστη ενώ μας υπενθυμίζει πως η ελευθερία δεν είναι ποτέ δεδομένη. Χρειάζεται ανθρώπους με όραμα, θάρρος και αφοσίωση. Και ο Φιλοποίμην ήταν ένας από τους τελευταίους που είχαν και τα τρία.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Walbank, F. W. 1957. A Historical Commentary on Polybius. Volume I: Commentary on Book I–VI. Oxford: Oxford University Press.
- Errington, R. M. 1969. “Philopoemen and Macedonian Power in the Peloponnese.” The Journal of Hellenic Studies 89: 46–59.
- Plutarch. Philopoemen. In Plutarch’s Lives, trans. Bernadotte Perrin. Loeb Classical Library 100. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1921.
[1] Σε μια περίπτωση, νίκησε τον Σπαρτιάτη Διοφάνη χρησιμοποιώντας ελιγμούς και τακτική έκπληξη ενώ στη μάχη της Λάρισας, διέλυσε τον στρατό των εχθρών με έξυπνη χρήση του εδάφους και της πειθαρχίας των μονάδων του.
Πηγή εικόνας
https://www.thecollector.com/philopoemen-last-general-ancient-greece/
Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-panagiotis-makris-sintaktis-sto-greekhumans/