Η θέση της γυναίκας στην Αρχαία Αθήνα
Η αντίφαση της δημοκρατίας του Περικλή
Της Εύης Ζαχαριά*
Η Αρχαία Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., υπό την ηγεσία του Περικλή, έζησε τη λεγόμενη Χρυσή Εποχή, μια περίοδο μεγάλης ακμής σε πολιτισμό, τέχνες και, κυρίως, στη δημοκρατία. Το πολίτευμα που οικοδομήθηκε τότε, η δημοκρατία, αποτέλεσε ιστορικό ορόσημο. Ωστόσο, ενώ η Αθήνα προωθούσε την ελευθερία του πολίτη, την ισότητα απέναντι στον νόμο (ισονομία) και τη συμμετοχή στα κοινά, αυτά τα δικαιώματα δεν ίσχυαν για τις γυναίκες. Έτσι, γεννιέται μια ιστορική αντίφαση: μια κοινωνία που καυχιόταν για τη δημοκρατία, απέκλειε τον μισό πληθυσμό της από κάθε μορφή πολιτικής ζωής.
Ρόλος της γυναίκας στην οικογένεια: Περιορισμένη ζωή σε δημόσια δημοκρατία
Η θέση της γυναίκας στην Αθήνα καθοριζόταν αυστηρά από τον ρόλο της μέσα στον οίκο (το νοικοκυριό). Η κύρια αποστολή της ήταν η διαχείριση του σπιτιού και η ανατροφή των παιδιών. Δεν είχε δικαίωμα να κατέχει περιουσία ανεξάρτητα, δεν μπορούσε να παρευρίσκεται στην Εκκλησία του Δήμου ούτε να συμμετέχει στα δικαστήρια ή σε άλλες δημόσιες διαδικασίες.
Αυτοί οι περιορισμοί δεν καταργήθηκαν ούτε στην περίοδο του Περικλή, παρά το γεγονός ότι το πολίτευμα είχε φτάσει στο αποκορύφωμα της δημοκρατικής του έκφρασης. Αντιθέτως, η μεταρρύθμιση το 451 π.Χ., που όριζε ότι μόνο όποιος έχει και τους δύο γονείς Αθηναίους πολίτες μπορεί να είναι πολίτης, ενίσχυσε τον έλεγχο πάνω στη γυναικεία γενεαλογία και καταγωγή, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη νομιμότητα των γάμων και των απογόνων.
Η γυναίκα ως σύμβολο και όχι ως πολίτης
Η Αθηναϊκή δημοκρατία στηρίχθηκε στην έννοια του ενεργού πολίτη, ο οποίος έπρεπε να είναι άνδρας, ελεύθερος και Αθηναίος. Οι γυναίκες, όσο κι αν ήταν χρήσιμες για τη διατήρηση της πόλης μέσω της τεκνογονίας και της ανατροφής των νέων πολιτών, παρέμειναν πολιτικά αόρατες.
Η πολιτική ρητορική της εποχής ακόμη και από τον ίδιο τον Περικλή παρουσίαζε τις γυναίκες ως υπεύθυνες του οίκου, των ηθών και της νομιμότητας της καταγωγής. Όπως φέρεται να είπε ο Περικλής στον Επιτάφιο λόγο του (κατά τον Θουκυδίδη), “η μεγαλύτερη δόξα για μια γυναίκα είναι να μη γίνεται λόγος γι’ αυτήν, ούτε για καλό ούτε για κακό”. Αυτή η φράση αποτυπώνει εύγλωττα την απομόνωση των γυναικών από τον δημόσιο βίο, ακόμη και στην πιο προοδευτική περίοδο της Αθήνας.
Αντίθεση με το ιδεώδες της δημοκρατίας
Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν ένα εξαιρετικά προοδευτικό σύστημα για την εποχή της , αλλά μόνο για τους άνδρες πολίτες. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι (ξένοι κάτοικοι) αποκλείονταν από κάθε πολιτική διαδικασία. Αυτό αποκαλύπτει ότι η αρχαία δημοκρατία δεν στηριζόταν σε καθολική ισότητα, αλλά σε πολιτική ισότητα ανάμεσα σε μια προνομιούχα κατηγορία ανθρώπων.
Συμπεράσματα
Η θέση της γυναίκας στην Αρχαία Αθήνα, ακόμα και στην εποχή της ακμής της δημοκρατίας του Περικλή, ήταν βαθιά περιορισμένη και παθητική. Η ίδια η φύση της δημοκρατίας προϋπέθετε την ύπαρξη μιας μεγάλης μερίδας πληθυσμού που εξαιρείται από αυτήν. Η γυναίκα δεν ήταν πολίτης με δικαιώματα, αλλά μάλλον σύμβολο της τάξης και της παράδοσης, με ρόλο σιωπηλό και ιδιωτικό.
Αν και ο Περικλής και η δημοκρατία που εκπροσωπούσε έφεραν επαναστατικές αλλαγές στη συμμετοχή των ανδρών στα κοινά, δεν αμφισβήτησαν ποτέ τη δομή της πατριαρχικής εξουσίας μέσα στην οικογένεια και στην κοινωνία. Έτσι, η αθηναϊκή δημοκρατία υπήρξε πρότυπο ελευθερίας και ταυτόχρονα παράδειγμα κοινωνικού αποκλεισμού, ειδικά όσον αφορά τις γυναίκες.
Πηγή εικόνας
* Βιογραφικό Συντάκτριας
https://greekhumans.com/h-eyh-zaxaria-syntaktria-sto-greekhumans/