Η θέση της γυναίκας στην Ελλάδα του 19ου και 20ου αιώνα
Από την οικιακή σφαίρα, κυρίαρχη στη δημόσια ζωή
Του Σπύρου Τσεβά*
Η ιστορία της νεότερης Ελλάδας δε μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς να ληφθεί υπόψη η πορεία της γυναίκας μέσα στον κοινωνικό ιστό. Από τον 19ο αιώνα, όταν η γυναίκα περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στον ρόλο της συζύγου και μητέρας, έως και τα τέλη του 20ου αιώνα, όπου εισήλθε δυναμικά σε κάθε έκφανση της δημόσιας κοινωνικής ζωής, η διαδρομή της αποτελεί καθρέφτη των πολιτικών, κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών της χώρας.
Η γυναίκα στον 19ο αιώνα : Οικιακός ρόλος και κοινωνικά όρια
Στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, αμέσως μετά την ανεξαρτησία του κράτους, η κοινωνία παραμένει βαθιά πατριαρχική. Η γυναίκα ορίζεται σχεδόν αποκλειστικά από το ρόλο της στην οικογένεια. Όφειλε να είναι καλή σύζυγος, στοργική μητέρα και φύλακας του οίκου της. Οι κοινωνικοί ρόλοι είναι αυστηρά καθορισμένοι. Ο δημόσιος χώρος ανήκει στον άνδρα, ενώ η γυναίκα περιορίζεται στα όρια της οικιακής σφαίρας.
Η εκπαίδευση των κοριτσιών άρχισε να αναπτύσσεται δειλά μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, κυρίως με τα παρθεναγωγεία, τα οποία υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έως και το 1982 . Ωστόσο, ο στόχος της δεν ήταν η ακαδημαϊκή πρόοδος, αλλά η καλλιέργεια δεξιοτήτων για καλύτερη διαχείριση του σπιτιού κι ηθική διαπαιδαγώγηση. Η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη. Παρά τα εμπόδια, δειλά κάνουν την εμφάνισή τους οι πρωτοπόρες γυναικείες φωνές. Λόγιες όπως η Καλλιρρόη Παρρέν, ιδρύτρια της εφημερίδας Εφημερίς των Κυριών (1887), άρχισαν να προβάλλουν το αίτημα της γυναικείας εκπαίδευσης και ισότητας. Η εφημερίδα αυτή απευθύνεται κυρίως στις γυναίκες της Αθήνας και του Πειραιά, αντανακλώντας ταυτόχρονα τις πρώτες φεμινιστικές ιδέες στη χώρα. Αυτές οι προσπάθειες, αν και περιθωριακές για την εποχή, έθεσαν τα θεμέλια για τον επόμενο αιώνα.
Μετάβαση τον 20ο αιώνα: Εκπαίδευση, εργασία και κοινωνικές αλλαγές
Η είσοδος στον 20ο αιώνα έφερε πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις που σταδιακά βελτίωσαν με την πάροδο του χρόνου τη θέση της γυναίκας. Η αύξηση του πληθυσμού του αστικού ιστού, η άνοδος της μεσαίας τάξης καθώς κι η εμφάνιση νέων μορφών απασχόλησης οδήγησαν πολλές γυναίκες στην ένταξη στην αγορά εργασίας.
Κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλές γυναίκες ανέλαβαν ενεργό ρόλο στην περίθαλψη, στα νοσοκομεία και στην τροφοδοσία και των στρατευμάτων. Παράλληλα, το προσφυγικό ρεύμα του 1922 άλλαξε και στον τομέα αυτό τα δεδομένα. Πολλές πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία εργάστηκαν σε εργοστάσια ή υπηρεσίες, συμβάλλοντας κατά αυτό τον τρόπο στην ανάπτυξη της οικονομικής ζωής της χώρας.
Επίσης, η εκπαίδευση προοδευτικά επεκτάθηκε. Από το 1920 και μετά, οι γυναίκες μπόρεσαν να εισαχθούν στα πανεπιστήμια με τον αριθμό σταδιακά να αυξάνεται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε για εκείνες η Ιωάννα Στεφανόπολι, που ήταν η πρώτη Ελληνίδα φοιτήτρια ελληνικού πανεπιστημίου κατά το 1890. Έκανε την εγγραφή της στο τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ωστόσο συνέχισε τη φοιτητική της σταδιοδρομία στο Παρίσι. Το παράδειγμά της αποτέλεσε οδηγό και για τις υπόλοιπες φοιτήτριες τα επόμενα χρόνια, ειδικά κατά τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα.
Η Κατοχή κι ο Εμφύλιος στην πολιτικοποίηση των γυναικών
Η δεκαετία του ’40 αποτέλεσε κομβικό σημείο για τη γυναικεία χειραφέτηση. Στην Κατοχή, πολλές γυναίκες συμμετείχαν στην Αντίσταση ως διακινητές μηνυμάτων, σαμποτέρ ή υποστηρίκτριες μαχητών. Διάφορες οργανώσεις έδωσαν στις γυναίκες μια πρωτόγνωρη, για την ελληνική πραγματικότητα, αίσθηση κοινωνικής αποστολής.
Κατά τον Εμφύλιο, οι γυναίκες βρέθηκαν πάλι στην πρώτη γραμμή. Παρά την τραυματική εμπειρία, η εμπλοκή τους στην πολιτική και στρατιωτική δράση άνοιξε ρωγμές στην αντίληψη ότι οι γυναίκες ανήκουν αποκλειστικά στην ενασχόληση με οικιακά ζητήματα.
Ο ρόλος στη μεταπολεμική Ελλάδα
Μετά το 1950, η εικόνα της Ελληνίδας μεταβάλλεται. Η αστικοποίηση, η μετανάστευση κι η οικονομική ανάπτυξη από το 1955 κι ύστερα οδήγησαν όλο και περισσότερες γυναίκες στην εκπαίδευση και στην αγορά εργασίας. Οι γυναίκες το 1952 εξασφαλίζουν δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές ενώ στις εκλογές του 1953 εκλέγεται η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής. Αυτή ήταν η Ελένη Σκούρα, που εξελέγη βουλευτής με τον Ελληνικό Συναγερμό. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1956 αναδεικνύεται κι η πρώτη Ελληνίδα υπουργός. Η Λίνα Τσαλδάρη εκτέλεσε τα καθήκοντά της ως υπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας, υπό την ηγεσία της ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Η δεκαετία του 1960 υπήρξε καθοριστική. Οι πρώτες φεμινιστικές οργανώσεις κάνουν την εμφάνισή τους, ενώ η συμμετοχή των γυναικών σε φοιτητικές και πολιτικές κινητοποιήσεις αυξάνεται. Εκείνη η δεκαετία αποτέλεσε στην ουσία η αρχή για μια ουσιαστικότερη εκπροσώπηση των γυναικών στην πολιτική ζωή.
Η δυναμική είσοδος στη δημόσια σφαίρα
Το Σύνταγμα του 1975 που ακολούθησε με τη Μεταπολίτευση και την πτώση της επταετούς δικτατορίας σηματοδοτεί μια νέα εποχή. Καθιερώνεται ρητά η αρχή της ισότητας των δύο φύλων, ενώ η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε την περίοδο θεμελίωσης της ισότητας αυτής. Οι μεταρρυθμίσεις στο οικογενειακό δίκαιο, η αποποινικοποίηση της μοιχείας κι η νομιμοποίηση του πολιτικού γάμου οδηγούν προς αυτή την κατεύθυνση. Οι γυναίκες πλέον εισέρχονται μαζικά στην ανώτατη εκπαίδευση, στην εργασία του δημοσίου και σταδιακά στην πολιτική, αντανακλώντας μια νέα πραγματικότητα στην ελληνική κοινωνία.
Συμπέρασμα: Μια διαδρομή χειραφέτησης με εκκρεμότητες
Η πορεία της Ελληνίδας από τον 19ο στον 20ό αιώνα είναι μια ιστορία σταδιακής μετάβαση. Από τον περιορισμό στα οικιακά ζητήματα στη συμμετοχή στην εργασία, την εκπαίδευση και την πολιτική. Αν κι η ισότητα δεν κατακτήθηκε πλήρως κι οι έμφυλες ανισότητες επιμένουν, η αλλαγή είναι ριζική.
Η διαδρομή αυτή δείχνει ότι η θέση της γυναίκας δεν άλλαξε αυτόματα. Άλλαξε μέσα από αγώνες, κοινωνικές ανατροπές και θεσμικές τομές. Κι όπως η ιστορία διδάσκει, κάθε βήμα χειραφέτησης αποτελεί προϊόν διαρκούς αμφισβήτησης και επαναδιαπραγμάτευσης.
Βιβλιογραφία
Gallant, Thomas. Νεότερη Ελλάδα: Από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας μέχρι τις μέρες μας. Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο, 2017
Παρρέν, Κ. (1887–1918). Εφημερίς των Κυριών. Αθήνα.
Πηγή εικόνας
https://ellinoistorin.gr/?p=66027
* Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-spyros-tsevas-syntakths-sto-greekhumans/