Τα Θεσμοφόρια
Η Λατρεία της Θεάς Δήμητρας στον Αρχαίο Κόσμο
Του Παναγιώτη Μακρή*
Τα Θεσμοφόρια αποτελούσαν μία από τις μεγαλύτερες, σημαντικότερες και μυστηριώδεις γιορτές της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Ήταν αφιερωμένα στη θεά Δήμητρα, προστάτιδα της γεωργίας και της γονιμότητας, και στην κόρη της Περσεφόνη.
Η γιορτή των Θεσμοφορίων αντανακλούσε την πολύπλευρη φύση της λατρείας της θεάς Δήμητρας η οποία υπηρετούσε τέσσερις στόχους, την εξασφάλιση της αγροτικής επιτυχίας και της ανθρώπινης γονιμότητας, την εγγύηση μιας ευτυχισμένης μεταθανάτιας ζωής ·και μπορούσε να προσφέρει ευκαιρίες κατά τις οποίες οι γυναίκες επιτρεπόταν, και μάλιστα απαιτούνταν, να ενεργούν με τρόπους που κανονικά δεν επιτρεπόταν να πράττουν.
Αναφορικά με την λατρεία της Δήμητρας όμως αν και αυτή ανάγεται στη Μυκηναϊκή εποχή τα Θεσμοφόρια εμφανίζονται στους κλασικούς χρόνους ως επίσημη γιορτή, με ιδιαίτερη άνθηση στην Αθήνα[1].
Το όνομα της γιορτής η λέξη “Θεσμοφόρια” προέρχεται από τη λέξη “θέσμοι”, δηλαδή τους θεσμούς ή τους νόμους που, σύμφωνα με την παράδοση, είχε θεσπίσει η Δήμητρα προς όφελος των ανθρώπων, εισάγοντας τη γεωργία και την τακτική ζωή.
Η γιορτή είχε χαρακτήρα πανελλήνιο, αλλά το επίκεντρό της ήταν κυρίως οι πόλεις της Αττικής, της Θεσσαλίας και της Σικελίας.
Τα Θεσμοφόρια εορτάζονταν κατά το μήνα Πυανεψιώνα[2] σε μία εποχή που συνέπιπτε με τη σπορά των δημητριακών, γεγονός που υπογράμμιζε τη στενή σύνδεση της γιορτής με τη γεωργία και την αναγέννηση της φύσης. Η διάρκεια της εορτής διέφερε από πόλη σε πόλη: στην Αθήνα ήταν τριήμερη, ενώ σε άλλες περιοχές όπως στις Συρακούσες διαρκούσε μέχρι και δέκα ημέρες.
Δικαίωμα συμμετοχής στην γιορτή είχαν μόνο οι γυναίκες καθώς η γιορτή αφορούσε κατεξοχήν τις γυναίκες ενώ οι άντρες και οποιαδήποτε αντρική παρουσία απαγορευόταν κατηγορηματικά. Αν και ήταν μια γιορτή για τις γυναίκες, δεν ήταν ανοιχτή σε όλες: η συμμετοχή περιοριζόταν στις έγγαμες γυναίκες και στα παιδιά τους. Δύο από αυτές μάλιστα εκλέγονταν ως αρχηγοί. Αυτές ήταν που είχαν και την ευθύνη να παρέχουν ό,τι ήταν απαραίτητο για τη γιορτή στην ιέρεια της Δήμητρας. Σύμφωνα όμως με τον Αριστοφάνη στην κωμωδία “Θεσμοφοριάζουσες” υποδηλώνεται ότι και κορίτσια μπορούσαν να παραβρεθούν, ενώ είναι επίσης πιθανό ότι και μικρά αγόρια ίσως συμμετείχαν στα Θεσμοφόρια μαζί με τις μητέρες τους[3].
Παρά την κατηγορηματική απαγόρευση αντρικής παρουσίας, οι σύζυγοι των συμμετεχουσών ήταν υποχρεωμένοι να χρηματοδοτούν την ετήσια συμμετοχή των γυναικών τους, ενώ οι πλούσιοι άνδρες αναμενόταν να χρηματοδοτούν γυναίκες των οποίων οι σύζυγοι ήταν πολύ φτωχοί για να το κάνουν
Σύμφωνα με τις κυρίαρχες αθηναϊκές αντιλήψεις της εποχής, οι γυναίκες έπρεπε να είναι νοικοκυρές και μητέρες που ζούσαν σε απομόνωση[4]. Ωστόσο, οι γυναίκες ενθαρρύνονταν επίσης από τους άνδρες συγγενείς τους να αναλαμβάνουν και εξέχοντες ρόλους και να συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια θρησκευτική ζωή.
Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστεί η Αθηναϊκή εκδοχή της γιορτής που κρατούσε τρείς μέρες. Τελούνταν σε ύπαιθρο ή μέσα σε περιτοιχισμένα ιερά αφιερωμένα στην θεά Δήμητρα και κρατούνταν μυστικά από όλους τους υπόλοιπους.
Την πρώτη μέρα που ονομαζόταν “Κατάβασις” ή “Ανάβασις” οι γυναίκες έφευγαν από την πόλη και κατέβαιναν ή ανέβαιναν στους ιερούς χώρους της γιορτής που συνήθως ήταν απομονωμένοι, και εγκαθίσταντο εκεί σε καλύβες η σκηνές για όλο το διάστημα της εορτής, μεταφέροντας μαζί τους προσφορές, όπως καρπούς, μικρά ζωάκια ή σύμβολα της γονιμότητας.
Την δεύτερη μέρα που ονομαζόταν “Νηστεία”, οι γυναίκες νήστευαν και κάθονταν στο έδαφος πάνω σε ψάθες από ιτιά, η οποία θεωρούνταν ότι είχε αντιαφροδισιακές ιδιότητες, μιμούμενες το πένθος της Δήμητρας για την απαγωγή της κόρης της, Περσεφόνης[5].
Η τελευταία ημέρα των Θεσμοφορίων ονομαζόταν “Καλλιγένεια”. Η μέρα ήταν αφιερωμένη και σχετιζόταν με την ελπίδα για υγιείς και όμορφους τοκετούς και την προσδοκία μιας καλής συγκομιδής των σπόρων. Επιπλέον, αυτή η ημέρα συμβόλιζε την επανένωση της Δήμητρας με την Κόρη-Περσεφόνη. Η μέρα περιλάμβανε επίσης και τελετουργικές προσφορές και ευχές για τη γονιμότητα της γης, την καλή σοδειά και την αναπαραγωγική ευημερία των ανθρώπων.
Σημαντική ήταν επιπρόσθετα η ανάσυρση των λειψάνων των προηγούμενων ετών, που είχαν τοποθετηθεί σε ειδικές καταπακτές τα μέγαρα. Συγκεκριμένα είναι πολύ πιθανόν ότι ήταν λείψανα χοίρων και τα οποία, αφού αποσυντίθεντο αναμειγνύονταν μαζί με καρπούς και χώμα το οποίο θεωρούνταν φορέας αναζωογονητικής δύναμης. Όσον αφορά την θυσία χοίρων αυτή είναι πολύ σημαντική στη γιορτή των Θεσμοφορίων καθώς η θυσία τους αποσκοπεί στην ενίσχυση της γεωργικής καρποφορίας. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι χοίροι στην αρχαιότητα συμβόλιζαν τη γονιμότητα των ζώων και των ανθρώπων λόγω της μεγάλης τους αναπαραγωγικής ικανότητας.
Το σίγουρο είναι όμως πως η φύση των τελετών αυτών αποτελεί ένα μυστήριο, με πολύ λίγες πληροφορίες να έχουν φτάσει ως εμάς. Οι αρχαίοι συγγραφείς όπως ο Αριστοφάνης στις «Θεσμοφοριάζουσες» διασώζουν κάποιες πληροφορίες, συνήθως με κωμικό ή σατιρικό τρόπο, όμως οι ακριβείς τελετουργίες καλύπτονταν από απόλυτη εχεμύθεια.
Οι συμμετέχουσες πιθανώς και να έπαιζαν μάλιστα δραματοποιημένους ρόλους σχετικούς με τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης και της αναζήτησής της από τη Δήμητρα, ταυτιζόμενες με το αιώνιο μοτίβο της απώλειας και της επιστροφής, του θανάτου και της αναγέννησης.
Τα Θεσμοφόρια λοιπόν και το κεντρικό μήνυμα που συμβόλιζαν ήταν η διατήρηση της ζωής μέσω της αναπαραγωγής και της γεωργικής καλλιέργειας. Η κυκλικότητα του χρόνου, οι εποχές και η εναλλαγή ζωής και θανάτου ήταν θεμελιώδη στοιχεία της εορτής ενώ η συμμετοχή των γυναικών τόνιζε την ιδιαίτερη σχέση τους με τη γονιμότητα και τη γη, καθώς και την προστασία του οίκου και της κοινότητας.
Η Δήμητρα, ως θεά της καλλιέργειας, και η Περσεφόνη, ως προσωποποίηση της άνοιξης και της αναγέννησης, συμβόλιζαν τις δύο όψεις, αυτή της ζωής και του θανάτου, το φως και το σκοτάδι. Τα Θεσμοφόρια, με την αλληλουχία των τελετών τους, λειτουργούσαν επίσης και ως υπενθύμιση ότι η επιβίωση της κοινότητας εξαρτάται από την τήρηση των κοσμικών νόμων και την ευσέβεια προς τις θεϊκές δυνάμεις.
Παρά το πέρασμα των αιώνων, τα Θεσμοφόρια άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στη μνήμη του αρχαίου κόσμου. Οι γιορτές αυτές αποτέλεσαν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς όπου οι γυναίκες είχαν κεντρικό ρόλο, διαμορφώνοντας την πολιτισμική και θρησκευτική ταυτότητα των ελληνικών πόλεων. Μέσω των Θεσμοφορίων, η αρχαία ελληνική κοινωνία αναγνώρισε και τίμησε τη δύναμη της φύσης αλλά και την γονιμότητα και τη θέση της γυναίκας ως θεματοφύλακα της ζωής.
Eνδεικτική Βιβλιογραφία
- Burkert, W. 1985. Greek Religion: Archaic and Classical. Translated by J. Raffan. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- Dillon, M. 2002. Girls and Women in Classical Greek Religion. London: Routledge.
- Sourvinou-Inwood, C. 1988. “Further Aspects of Worship: Cult and Society.” In The Cambridge Ancient History, Vol. 6, edited by D. M. Lewis et al., 265–310. Cambridge: Cambridge University Press.
[1] Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο τα Θεσμοφόρια ιδρύθηκαν από τις Δαναΐδες που σκότωσαν τους συζύγους τους
[2] Δηλαδή με σημερινούς υπολογισμούς το διάστημα μεταξύ Οκτωβρίου και Νοεμβρίου
[3] Είναι αρκετά πιθανό δηλαδή οι έγγαμες γυναίκες που συμμετείχαν στα Θεσμοφόρια να έφερναν μαζί τους τα παιδιά τους, ανεξαρτήτως φύλου.
[4] Οι Αθηναίες που ακολουθούσαν αυτόν τον τρόπο ζωής, θεωρούνταν οι καλύτερες σύζυγοι
[5] Κατά τη διάρκεια της νηστείας στη γιορτή, οι γυναίκες επιτρεπόταν να τρώνε μόνο ρόδια ενώ απαγορευόταν να αγγίζουν τα ρόδια που είχαν πέσει στο έδαφος, λόγω του μύθου σύμφωνα με τον οποίο η ροδιά αναδύθηκε από τις σταγόνες αίματος του Διονύσου.
Πηγή εικόνας
Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-panagiotis-makris-sintaktis-sto-greekhumans/