ΕΟΚ – Το μεγάλο βήμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης
Του Σπύρου Τσεβά*
Στις 25 Μαρτίου 1957, έξι ευρωπαϊκά κράτη υπέγραψαν μια συμφωνία που έμελλε να αλλάξει την πορεία της Γηραιάς Ηπείρου. Με τη Συνθήκη της Ρώμης ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ), ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο πολιτικό κι οικονομικό εγχείρημα που στόχευε όχι μόνο στην ανάπτυξη, αλλά κατά κύριο λόγο στη διασφάλιση της ειρήνης σε μια Ευρώπη που μάζευε τα απομεινάρια της μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Το ιστορικό πλαίσιο
Η δεκαετία του 1950 υπήρξε περίοδος ανασυγκρότησης κι αναζήτησης σταθερότητας. Ήδη από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας είχε διαμορφωθεί το σύστημα δύο πόλων του Ψυχρού Πολέμου, με τις χώρες της δυτικής Ευρώπης σ’ αυτή την περίπτωση να αναζητούν τρόπους οικονομικής ανάκαμψης και σταθερότητας. Το πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση επετεύχθη με την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ), η συνθήκη της οποίας υπεγράφη στις 18 Απριλίου 1951, γνωστή ως Συνθήκη των Παρισίων. Σκοπός της ήταν να θέσει υπό κοινό έλεγχο την παραγωγή των δύο μεγαλύτερων εμπορικών και πολεμικών πρώτων υλών κατά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, του άνθρακα και του χάλυβα, που αποτελούσαν συγχρόνως και τους δύο μεγαλύτερους πόρους της πολεμικής βιομηχανίας της Γαλλίας και της Δυτικής Γερμανίας.
Οι χώρες που συμμετείχαν πρώτες σ’ αυτό το εγχείρημα ήταν η Γαλλία, η Δυτική Γερμανία, η Ιταλία κι οι Κάτω Χώρες, δηλαδή το Βέλγιο, η Ολλανδία και το Λουξεμβούργο. Η λογική πίσω από τη συνεργασία αυτή ήταν σαφής. Από τη στιγμή που υπήρχε από κοινού διαχείριση των πρώτων υλών του πολέμου, δύσκολα θα στραφούν ξανά οι χώρες η μια ενάντια στην άλλη μέσω ενός πολέμου.
Ίδρυση και στόχοι
Στις 25 Μαρτίου, οι αντιπροσωπείες των έξι χωρών της ΕΚΑΧ υπογράφουν στη Ρώμη τη συνθήκη με την οποία ιδρύεται άμεσα η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Η ΕΟΚ δημιουργήθηκε με βασικό σκοπό τη συγκρότηση μιας κοινής αγοράς κατά την οποία θα υπήρχε ελεύθερη διακίνηση προϊόντων. Αυτό πρακτικά σήμαινε ότι καταργούνταν οι δασμοί μεταξύ των κρατών – μελών της Κοινότητας, θεσπίζοντας ταυτόχρονα κοινό δασμολόγιο και κοινή πολιτική δασμών ενάντια σε τρίτες χώρες. Παράλληλα, σκοπός αποτελούσε η προστασία ασθενέστερων περιφερειακών χωρών και κοινωνικών ομάδων, διαμορφώνοντας κοινοτικά προγράμματα περιφερειακής ανάπτυξης. Οι επιλογές αυτές στόχευαν στη διαμόρφωση μακροπρόθεσμα κοινών πολιτικών σε τομείς όπως η γεωργία κι οι μεταφορές, αλλά και σε πιο σύνθετα ζητήματα όπως η ίδρυση μιας ευρύτερης κοινής οικονομικής και νομισματικής ένωσης, με προοπτική τη δημιουργία ενός κοινού νομίσματος.
Η ιδέα δημιουργίας μιας κοινής αγοράς δεν ήταν απλώς τεχνική ή αποκλειστικά επικεντρωμένη σε οικονομικά ζητήματα. Είχε βαθιά πολιτική σημασία καθώς δημιουργούσε στη δημιουργία δεσμών συνεργασίας κι αλληλεξάρτησης, καθιστώντας έτσι τη σύγκρουση μεταλύ των χωρών ασύμφορη. Επίσης, η οικονομική ανάπτυξη στόχευε και στην επικράτηση της σταθερότητας της ελεύθερης οικονομίας απέναντι στη μονολιθικότητα του σοβιετικού καθεστώτος που είχε υπό τη σφαίρα επιρροής του τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.
Η θεσμική αρχιτεκτονική
Η ΕΟΚ από την αρχή της ύπαρξής της διέθετε θεσμικά όργανα με υπερεθνικά χαρακτηριστικά. Το Συμβούλιο Υπουργών στο οποίο εκπροσωπούνταν άμεσα οι κυβερνήσεις, λάμβαναν τις τελικές αποφάσεις. Η Επιτροπή της ΕΟΚ προάσπιζε το συμφέρον της Κοινότητας, δίχως να δεσμεύεται από εθνικές εντολές. Διέθετε το δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας, προτείνοντας κανονισμούς που στόχευαν σε πιο αποτελεσματική λειτουργία της κοινής αγοράς. Επιπλέον, δεν ήταν λίγες οι φορές που η Επιτροπή είχε την ευθύνη επιτήρησης της εφαρμογής του δικαίου της Κοινότητας από τα μέλη της.
Επίσης, άλλο ένα θεσμικό όργανο που παρατηρείται κατά τα πρώτα χρόνια εμφάνισης της ΕΟΚ είναι αυτό της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης, που με το πέρασμα των ετών εξελίχθηκε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αρχικά, είχε περιορισμένες αρμοδιότητες και τα μέλη του Κοινοβουλίου ορίζονταν από τα εθνικά κοινοβούλια των κρατών. Η άμεση εκλογή των ευρωβουλευτών άρχισε από το 1979 κι ύστερα, ενισχύοντας με δημοκρατικό τρόπο τη νομιμοποίηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Ωστόσο, η ύπαρξή της ακόμα και σε πρώιμη μορφή, εισήγαγε την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση πέρα από τα σύνορα ενός κράτους.
Επέκταση κι εμβάθυνση
Κατά τις επόμενες δεκαετίες, η ΕΟΚ διευρύνθηκε σημαντικά. Το 1959 και το 1961 η Ελλάδα κι η Τουρκία υποβάλλουν αιτήματα για σύνδεση με την Κοινότητα. Το 1963 υπογράφεται η Σύμβαση της Γιαουντέ με ένα σημαντικό αριθμό αφρικανικών χωρών, ενώ το 1975 υπογράφεται η σύμβαση της Λομέ, μια συμφωνία που αφορά την οικονομική συνεργασία της ΕΟΚ με χώρες από την Αφρική και σύνολο χωρών του Ειρηνικού. Το 1973 είχε προηγηθεί στο επίπεδο της ένταξης, η είσοδος της Δανίας, της Ιρλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΟΚ. Το 1981 η Ελλάδα εντάσσεται κι επίσημα στην Κοινότητα, με την Ισπανία και την Πορτογαλία να ακολουθούν το 1986. Η ένταξη των τριών αυτών χωρών σηματοδοτεί τη στήριξη των δημοκρατιών της Νότιας Ευρώπης και την ενσωμάτωσή τους στους κοινούς ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Το Φεβρουάριο του 1992 η ευρωπαϊκή συνεργασία εμβαθύνεται, αφού υπογράφεται από τα 12 κράτη – μέλη η συνθήκη του Μάαστριχτ στην ομώνυμη πόλη της Ολλανδίας. Η ΕΟΚ αρχίζει κι αποκτά τη σύγχρονη μορφή της κι ιδρύεται κι επίσημα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το εγχείρημα της ολοκλήρωσης δεν περιοριζόταν πλέον αποκλειστικά στο ζήτημα της οικονομίας, αλλά αντίθετα επεκτεινόταν σε τομείς όπως η νομισματική ένωση, η κοινή εξωτερική πολιτική και τα ζητήματα δικαιοσύνης.
Αποτίμηση
Συνοψίζοντας, η ΕΟΚ υπήρξε ίσως το πιο επιτυχημένο σχέδιο ειρήνης και συνεργασίας στην Ευρώπη. Σε μια ήπειρο που για αιώνες είχε ανοιχτές πληγές από πολέμους, η οικονομική διασύνδεση και τα κοινά συμφέροντα των κρατών – μελών δημιούργησε ένα πλέγμα σχέσεων που λειτούργησε κατασταλτικά απέναντι στη σύγκρουση.
Ήταν ένα πολιτικό όραμα μεταμόρφωσης της Ευρώπης μέσω της συνεργασίας. Από την κοινή αγορά ως και την ενιαία νομισματική πολιτική με την καθιέρωση του ευρώ, τέθηκαν τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση.
Βιβλιογραφία
Berend, Ivan T. Οικονομική Ιστορία του Ευρωπαϊκού 20ού Αιώνα: Τα οικονομικά συστήματα από το Laissez-Faire στην παγκοσμιοποίηση. Αθήνα: Gutenberg, 2021.
Moravcsik, Andrew. The Choice for Europe: Social Purpose and State Power from Messina to Maastricht. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1998.
Πηγή εικόνας
* Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-spyros-tsevas-syntakths-sto-greekhumans/