H μάχη της Νινευή
Ο Ηράκλειος συντρίβει την αυτοκρατορία των Σασσανιδών
Του Στέφανου Σκαρμίντζου*
Το σκηνικό της σύγκρουσης
Η αρχή του 7ου μεταχριστιανικού αιώνα βρήκε το Βυζάντιο σε κρίση. Οι διάδοχοι του Ιουστινιανού πίεζαν τον πληθυσμό για να εξασφαλίσουν τα μέσα που θα τους επέτρεπαν να διατηρήσουν ένα κράτος που οι εχθροί πίεζαν από παντού.
Ο αυτοκράτορας Μαυρίκιος μάλιστα πλήρωσε τα σφάλματά του με τη ζωή του καθώς θανατώθηκε σε επανάσταση που είχε προκαλέσει ένας άσημος αξιωματικός ονόματι Φωκάς. Με τον θάνατο του Μαυρικίου οι Άβαροι άρχισαν να πιέζουν τα σύνορα του Δούναβη και ο Πέρσης βασιλιάς Κχουσρού Β’ (Χοσρόης) που είχε παντρευτεί την κόρη του Μαυρικίου και είχε πάρει το θρόνο με την υποστήριξη του πεθερού του βρήκε ευκαιρία να καταπατήσει τις συνθήκες ειρήνης. Τα στρατεύματα της Αφρικής στασίασαν. Εξαιτίας της εμφύλιας σύγκρουσης οι Πέρσες και οι Άβαροι προήλασαν ακάθεκτοι σε όλα τα μέτωπα.
Ο γιος του έξαρχου της Αφρικής, Ηράκλειος κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη με τη συνδρομή των κατοίκων, εκτέλεσε τον σφετεριστή Φωκά και στέφθηκε αυτοκράτορας. Η πίεση των εχθρών όμως ήταν αφόρητη. Το 615 οι Πέρσες με τη συνδρομή των Εβραίων κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ πήραν λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό σφάζοντας του χριστιανούς της πόλης, ενώ οι Άβαροι λεηλάτησαν τη Θράκη. Μια περσική στρατιά έφτασε ως την Ασιατική ακτή του Βοσπόρου. Ο βασιλιάς των Σασσανιδών απαίτησε τη θρησκευτική μεταστροφή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για να υπογράψει ειρήνη. Ο Ηράκλειος θέλησε να αποσυρθεί στην Καρχηδόνα αλλά ο πατριάρχης Σέργιος του πρόσεφερε τους εκκλησιαστικούς θησαυρούς για να τον μεταπείσει. Με τα λεφτά που συγκεντρώθηκαν η Αυτοκρατορία εξαγόρασε την ειρήνη με τους Αβάρους και επανεξόπλισε τον στρατό της ανατολής.
Χάρις στο στόλο, ο Ηράκλειος, αφού άφησε τη διοίκηση της Πόλης στο μάγιστρο Βώνο, μετέφερε τον στρατό στην πεδιάδα της Κιλικίας που ήταν περίκλειστη από βουνά και διέταξε όσες βυζαντινές μονάδες είχαν απομείνει να σπεύσουν προς τα εκεί. Έστησε ένα μεγάλο στρατόπεδο κοντά στην Ισσό, εκεί όπου ο Μέγας Αλέξανδρος είχε νικήσει τον Δαρείο και ανασυγκρότησε τον στρατό επιβάλλοντας πειθαρχία και εντατική εκγύμναση. Εισήγαγε στο ιππικό τον αναβολέα (μεταλλικός ή ξύλινος κρίκος που κρέμεται από τις δύο πλευρές της σέλας με δερμάτινες λωρίδες) δίνοντας πλεονέκτημα σταθερότητας στους ιππείς που τώρα μπορούσαν να χειρίζονται τα όπλα τους με μεγαλύτερη σταθερότητα και άνεση. Ο βασιλιάς ζούσε και γυμναζόταν όπως οι στρατιώτες, οι οποίοι πλέον τον εμπιστεύονταν απόλυτα. Κατάφερε να τους εμπνεύσει πολεμικό μένος θυμίζοντας τους την απώλεια του πιο Ιερού Κειμηλίου της Χριστιανοσύνης και πολλοί ιστορικοί το θεωρούν αυτό ως την πρώτη σταυροφορία.
Ο Ηράκλειος αντεπιτίθεται
Αφού απέκρουσε τις περσικές διεισδύσεις στα περάσματα του Ταύρου, ο Ηράκλειος προήλασε προς στην Αρμενία. Εκμεταλλεύτηκε την απουσία του περσικού τακτικού στρατού στις εσχατιές του κράτους των Σασσανιδών και κατέλαβε την Καππαδοκία και την Αρμενία τσακίζοντας τα μετόπισθεν του στρατού που απειλούσε την Βασιλεύουσα. Αν και λεηλάτησε το Ζωροαστρικό ναό του Ταμπριζ φέρθηκε με ανθρωπιά στους αιχμαλώτους. Ανοίγοντας τις επικοινωνίες του με τον Καύκασο και τη στέπα, ο Ηράκλειος απειλούσε την καρδιά του Σασσανιδικού κράτους που οι στρατοί του ήταν μακριά για να το προστατεύσουν. Ο Χοσρόης αντί να ανακαλέσει τον στρατό που απειλουσε την Κωνσταντινούπολη, έκλεισε συμμαχία με τους Αβάρους και αποπειράθηκε να καταλάβει την πόλη ελπίζοντας ότι ο Ηράκλειος θα υποχωρούσε. Ο αυτοκράτορας όμως περιορίστηκε να στείλει 12.000 άνδρες ως ενισχύσεις και ετοιμάστηκε να εκστρατεύσει κατά του Χοσρόη.
Ο Βυζαντινός Στόλος εμπόδισε τους Πέρσες να ενωθούν με τους Αβάρους, οι οποίοι εκάμφθησαν από την ηρωική αντίσταση των εθνοφυλάκων της Πόλης και την κακοκαιρία που διέλυσε τα υπολείμματα του αυτοσχέδιου στόλου τους. Η είδηση της άφιξης ενισχύσεων έκανε τους Αβάρους να υποχωρήσουν κακήν κακώς. Ο λαός απέδωσε τη σωτηρία την Παναγία.
Ο Ηράκλειος έκλεισε συμφωνία με τους Χαζάρους, οι οποίοι μέσω υποτελών άρχισαν να πιέζουν τα βόρεια σύνορα των Σασσανιδών Επίσης κατάφερε να ξεγελάσει τον Πέρση διοικητή που απειλούσε την Κωνσταντινούπολη ότι ο Χοσρόης τον είχε καταδικάσει σε θάνατο. Ο διοικητής Σαρβάρ υποσχέθηκε τότε ότι δεν θα απειλούσε τη Βασιλεύουσα και ότι θα τηρούσε ευμενή ουδετερότητα.
Ο Βυζαντινός Στρατός μπορούσε να προελάσει ανενόχλητος και ο Ηράκλειος αιφνιδίασε του πάντες προελαύνοντας μέσα στο χειμώνα. Οι 30.000 άνδρες που διοικούσε ο συγκρατημένος στρατηγός Ραζάτης ακολουθούσαν τους Βυζαντινους από κοντά αλλά μόνο οι 12.000 κατάφρακτοι ιππείς θεωρούνταν πραγματικά μάχιμοι. Ένα γράμμα του Χοσρόη διέταξε το στρατηγό να δώσει μάχη για να σταματήσει τις λεηλασίες των ανδρών του Ηρακλείου.
Οπτιμάτες και Ασγουαράν
Ο Ηράκλειος προσποιήθηκε ότι υποχωρούσε προς τα ανατολικά. Κατόπιν διάλεξε το πεδίο της μάχης κοντά σε ένα παραπόταμο του Τίγρη γνωστό ως Μεγάλο Ζαμπ. Εκεί κοντά υπήρχαν τα ερείπια της αρχαίας Νινευή της κατεστραμμένης πρωτεύουσας των Ασσυρίων. Διέθετε γύρω στους 25.000 άνδρες. Στρατοπεύδευσε σε λοφώδη περιοχή και το ίδιο έπραξαν και οι Πέρσες. Την επόμενη μέρα η περιοχή είχε καλυφθεί από ομίχλη. Ήταν 12 Δεκεμβρίου του 627.
Ο στρατηγός Ραζάτης παρέταξε τους άντρες του σε 3 γραμμές μάχης. Το πεζικό του εκτός από ορισμένους Πέρσες τοξότες και Κούρδους ακοντιστές ήταν αναξιόπιστο και γι’αυτό είχαν την αποστολή να φυλάνε το στρατόπεδο. Οι τρεις γραμμές μάχης αποτελούνταν από ιππικό. Πιθανώς η πρώτη γραμμή αποτελούνταν από έφιππους τοξότες που ήταν η κατώτερη τάξη των ευγενών και μισθοφόροι από το τις φυλές της στέπας. Οι επόμενες δύο γραμμές αποτελούνταν από Πέρσες γαιοκτήμονες (ντεγκχάν) που πολεμούσαν ως κατάφρακτοι ιππείς (ασγουαράν). Τα άλογα και οι ιππείς ήταν εξαιρετικά βαριά θωρακισμένα. Έφεραν λόγχες ξίφη και πολεμικά ρόπαλα. Επίσης έφεραν τόξα για να προκαλούν φθορά στον εχθρό πριν τη σύγκρουση αλλά δεν είχαν αναβολείς και αυτό αποδείχτηκε πρόβλημα ενάντια σε αντιπάλους που διέθεταν τέτοιους.
Ο Ηράκλειος τοποθέτησε το πεζικό του ως εφεδρεία πάνω στου λόφους και το ιππικό στους πρόποδες. Στο κέντρο τέθηκε ο ίδιος με τους κατάφρακτους ιππείς (οπτιμάτες) και στα πλευρά έθεσε τους ελαφρότερους εφφιποτοξότες (υπερκεραστές). Οι περισσότεροι κατάφρακτοι ήταν εξελληνισμένοι Γότθοι (γοτθογραικοί), ενώ οι ελαφροί ιππείς ήταν σύμμαχοι από τις βόρειες στέππες(φοιδεράτοι).
Η ομίχλη έκρυβε τη διάταξη των Βυζαντινών. Το περσικό ελαφρύ ιππικό που προσπάθησε να λάβει επαφή με τη διάταξη του Ηρακλείου αποκρούστηκε από το συνδυασμό βολών του πεζικού και του ιππικού. Ο Πέρσης στρατηγός δεν είχε σαφή αντίληψη της κατάστασης και καθυστερούσε να εμπλέξει τους ασγουαράν. Μερικοί χρονικογράφοι αναφέρουν ότι εξακολουθούσε να δέχεται ενισχύσεις. Τελικά όταν οι ομίχλη αραίωσε, ο Ραζάτης διέταξε έφοδο με την πρώτη γραμμή κατάφρακτων να υποστηρίζεται από την δεύτερη. Ο ίδιος ήταν τοποθετημένος στο κέντρο αλλά μάλλον στην δεύτερη γραμμή προσπαθώντας να ελέγξει τις εφεδρείες.
Μόλις οι Σασσανίδες άρχισαν να δέχονται τα βέλη του βυζαντινού πεζικού, ο Ηράκλειος διέταξε κι αυτός το βαρύ του ιππικό να επελάσει. Το έδαφος έτρεμε από από το ποδοβολητό τόσων κατάφρακτων ιππέων και η σύγκρουση ήταν τρομακτική αλλά μια άσχημη έκπληξη περίμενε τους Πέρσες. Χάρις στους αναβολείς τους, οι οπτιμάτες έκαναν ορμητική έφοδο με τη λόγχη υπό μάλης και έριξαν αρκετούς Σασσανίδες από τα άλογά τους σκοτώνοντας και τραυματίζοντας αρκετούς από αυτούς. Οι φοιδεράτοι του Ηρακλείου έδειχναν να επικρατούν επίσης κατά του περσικού ελαφρού ιππικού.
Ο Ραζάτης για να αποφύγει τα χειρότερα τέθηκε επικεφαλής των ασγουαράν που δεν είχαν εμπλακεί και όρμησε μπροστά ελπίζοντας να σαρώσει τα πάντα με την ορμή των σιδερόφραχτων ιππέων του. Μάλιστα προκάλεσε τον ίδιο τον Ηράκλειο σε προσωπική μονομαχία. Ο Ηράκλειος αποδέχτηκε την πρόσκληση και όρμησε επάνω του με τη λόγχη κατεβασμένη. Η περσική λόγχη τραυμάτισε τον Δόρκωνα, τον ίππο του Ηρακλείου. Η αιχμή όμως του Ηρακλείου κατάφερε να διαρρήξει τη θωράκιση του Ραζάτη και να τον σκοτώσει.
Η μοίρα δυο αυτοκρατοριών στεκόταν στο ζύγι και οι Πέρσες αριστοκράτες όρμησαν στον Ηράκλειο αλλά οι σωματοφύλακες του δεν έμεναν άπραγοι. Ο βασιλιάς τους που έτρωγε το ίδιο συσσίτιο και κοιμόταν στο χώμα, δεν δίσταζε να κάνει του στρατιώτη την «παλιοδουλειά» και κινδύνευε. Τρεις ακόμα ευγενείς Πέρσες σκότωσε εκείνη την μέρα ο Ηράκλειος. Οι Σασσανίδες ωστόσο επέμεναν πιστοί στις πολεμικές τους παραδόσεις και πολεμούσαν γενναία αλλά οι Γοτθογραικοί λυσσομανούσαν να προστατέψουν τον εμπνευσμένο ηγέτη τους. Η ορμή των επελάσεων με τη λόγχη είχε πάψει και έδωσε τη θέση της στα ξίφη και τα πολεμικά ρόπαλα καθώς Πέρσες και Βυζαντινοί κατακρεουργούσαν και συνέτριβαν ο ένας τον άλλο σε μία αμείληκτη συμπλοκή.
Χωρίς ηγήτορα να τους κατευθύνει οι ασγουαράν νηκημένοι αλλά όχι εκμηδενησμένοι αποσύρθηκαν αργά το απόγευμα. Μέχρι της 8:00 το βράδυ έκαναν αγρυπνία για του νεκρούς τους. Οι Βυζαντινοί τότε βρήκαν ευκαιρία να ποτίσουν τα άλογά τους και να λαφυραγωγήσουν τα πτώματα. Αργά τη νύχτα, οι Σασσανίδες διέλυσαν το στρατόπεδο τους και αποσύρθηκαν. Από τακτικής απόψεως η βυζαντινή νίκη ήταν ημιτελής καθώς ούτε το περσικό στρατόπεδο κατελήφθη, ούτε ο Σασσανιδικός στρατός συνετρίβη αλλά έγινε καταλύτης εξελίξεων και αυτό δίνει σπουδαιότητα στη συγκεκριμένη μάχη.
Επίλογος
Ο Χοσρόης δεν ήταν δημοφιλής ηγέτης ούτε διαχειρίστηκε σωστά την κατάσταση. Καθώς προσπάθησε να επιβάλει τον διάδοχό του, η σύζυγος του Σιρέν, που ήταν Βυζαντινή πριγκίπισσα έπεισε το γιο της Σιρούζ (Σιρόη) να εξεγερθεί. Δυναστικές έριδες σπάραξαν το περσικό κράτος.
Ο Ηράκλειος εκμεταλλεύτηκε την κατάσταση για να κλείσει ευνοϊκή ειρήνη και να πάρει πίσω τον Τίμιο Σταυρό. Ενώ οι Σασσανίδες βυθίζονταν σε εμφύλια σύγκρουση, ο Ηράκλειος επέστρεψε τον Σταυρό στην Ιερουσαλήμ. Μαζί όμως με τον Ηράκλειο ήρθαν και οι αυθαίρετοι βυζαντινοί φοροεισπράκτορες. Τα πατριαρχεία Αντιοχείας και Ιερουσαλήμ δεν ακολούθησαν το παράδειγμα του Σέργιου και της Αλεξανδρείας αλλά απαιτούσαν την επιστροφή των εκκλησιαστικών θησαυρών με τόκο. Το πάθος του Ηρακλείου για την ανιψιά του Μαρτίνα τον αποξένωσε από τους υπηκόους του. Κι έτσι στο τέλος της ζωής του είχε την ατυχία να δει όλα τα ανακαταληφθέντα εδάφη να γίνονται βορά των Αράβων που μάχονταν φανατικά για τη θρησκεία του Ισλάμ σε μια σύγκρουση που κατέληξε στην πτώση του Βυζαντίου και μοιάζει να συνεχίζεται ως τις μέρες μας.
Βιβλιογραφία
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΑΙΜΠΡΙΤΖ Εκδόσεις «ΜΕΛΙΣΣΑ» 1966
Osprey Military publishing Co: “Romano-Byzantine Armies 4th-9th cent”
Gwatkin, H.M., Whitney, J.P. (ed) et al. The Cambridge Medieval History Cambridge University Press, 1926.
A History of the Byzantine Empire by Al. Vasilief Translated from the Russian by S. Ragozin, Madison 1928
Edward Gibbon’s Decline and Fall of the Roman Empire 1782 (Written), 1845 (Revised)
John Haldon Byzantium at War Osprey ISBN: 0415968615
David Nicol Sassanian Armies Montvert publications ISBN: 1 874101 08 6
1η δημοσίευση εδώ
https://methormisakathektou.blog/
Πηγή εικόνας
https://methormisakathektou.blog/
* Στέφανος Σκαρμίντζος: M.A. Military History