Ισλαμικό Σχίσμα – Μια εισαγωγή
Ο εμφύλιος πόλεμος Μωαβία – Άλυ
Της Βασιλικής Πολυζώνη*
Ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ του Μωαβία και του Άλυ (656-660)
Το Ισλάμ μετά το θάνατο του Μωάμεθ
Το 632 ο Μωάμεθ πέθανε[1]. Ο θάνατός του έφερε αντιμέτωπη τη νεοσύστατη μουσουλμανική κοινότητα με ένα είδος συνταγματικής κρίσης. Ο προφήτης δεν είχε ορίσει το διάδοχό του. Ο ένας, μοναδικός και αποκλειστικός χαρακτήρας της εξουσίας που είχε διεκδικήσει ο Μωάμεθ ως μοναδικός εκφραστής του θελήματος του Θεού δεν του επέτρεπε να διορίσει κάποιον συνεργάτη ή έστω να υποδείξει διάδοχο, όσο βρισκόταν στη ζωή. Η μεταγενέστερη παράδοση λέει πως ο Μωάμεθ όρισε ως διάδοχό του τον εξάδελφό του Άλυ, που είχε παντρευτεί την κόρη του Φατιμά, γίνεται αποδεκτή από τους Σιίτες[2].
Τελικά, διάδοχοι του Μωάμεθ ήταν οι πρώτοι τέσσερις «ορθόδοξοι» λεγόμενοι χαλίφες (Αμπού Μπάκρ, 632-634, Ουμάρ[3], 634-646, Οθμάν, 646-656, Άλυ[4], 656-661), η εποχή των οποίων αποκαλείται ως «χρυσή εποχή» του Ισλάμ (όμως κατά τους Σιίτες οι τρεις πρώτοι θεωρούνται σφετεριστές του θρόνου). Ο όρος χαλίφης είναι ένας αραβικός, πολιτικός όρος, που πρωτοεμφανίστηκε στην πολιτική ορολογία αμέσως μετά το θάνατο του Μωάμεθ[5].
Κατά τη διάρκεια των χαλιφών αυτών οι Άραβες μουσουλμάνοι, με τη νέα πίστη εξαπλώθηκαν στον γύρω τους πολιτισμένο κόσμο, μέσα σε πενήντα χρόνια και έτσι έγιναν γνωστοί σε όλη τη βόρεια Αφρική, τη Μεσοποταμία, τη Συρία, την Περσία, και στο τέλος έφθασαν μέχρι την Ινδία[6].
Από το 661 μέχρι και το 750 το Ισλάμ το κυβερνούσε η δυναστεία των Ομαυάδων, η οποία μετέφερε την πρωτεύουσα του κράτους από τη Μεδίνα στη Δαμασκό[7] και ήρθε σε άμεση επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό. Τότε αναπτύχθηκε η πρώτη ισλαμική τέχνη κατ’ επίδραση βυζαντινή. Στο διάστημα 750-1258 τα ηνία του ισλαμικού κράτους αναλαμβάνει η δυναστεία των Αββασιδών, οι οποίοι μετέφεραν την έδρα από τη Δαμασκό στη Βαγδάτη και ήρθαν σε μεγάλη επικοινωνία με τον ελληνικό πολιτισμό και τους υπόλοιπους πολιτισμούς της Ανατολής[8].
Αφορμές εμφυλίου
Η δολοφονία του Οθμάν, του τρίτου χαλίφη το 656 στη Μεδίνα στάθηκε η αφορμή της διατάραξης της ενότητας του αραβοϊσλαμικού κράτους και του εμφυλίου μεταξύ Μωαβία και Άλυ. Η δολοφονία αυτή θεωρείται ως μία πολιτική πράξη[9].
Ο Οθμάν, κατά τη διάρκεια άσκησης των καθηκόντων του ως χαλίφης είχε δείξει υπερβολική εύνοια σε συγγενείς του και σε στενούς του συνεργάτες, πράγμα που τον έφερε σε αντιπαλότητα με τις οικογένειες των παλιών συντρόφων του Μωάμεθ, τους δυνατούς της Μεδίνα, της Μέκκα, της Κούφα και του Αλ- Φουστάτ στην Αίγυπτο[10]. Η αυτοανακήρυξη του Άλυ σε διάδοχο χαλίφη δεν έδωσε λύση σ’ αυτή την παρεξήγηση.
Μετά το θάνατο του Οθμάν, το 656 ο Άλυ ανέλαβε τα καθήκοντα του χαλίφη νομίζοντας πως με αυτό τον τρόπο θα αποκαθιστούσε το δικαίωμα η θέση αυτή να καλύπτεται από μέλη της οικογενείας του Μωάμεθ, γιατί ο ίδιος ήταν συγγενής του ιδρυτή του Ισλάμ και επίσης ήταν παντρεμένος με την κόρη του Μωάμεθ, τη Φατιμά[11].
Αφού έγινε χαλίφης λοιπόν, ο Άλυ έφυγε από τη Μεδίνα και πήγε στην Κούφα μεταφέροντας και την έδρα διακυβέρνησής του εκεί. Έπραξε μ’ αυτό τον τρόπο, επειδή είχε αντιληφθεί την αμφισβήτηση προς το πρόσωπό του από πολλές ομάδες[12]. Ταυτόχρονα με τη μεταφορά αυτή, υιοθετήθηκε ένα νέο σύνολο αξιών, αυτών της Κούφα. Από εκεί πλέον, θα πηγάζει ο νέος πολιτικός προσανατολισμός. Σύμφωνα με αυτή την άποψη ο Άλυ θα πρέπει να μην είναι ένας Ορθόδοξος συνεχιστής της ιδεολογίας των διαδόχων του Μωάμεθ και αυτό έρχεται να δικαιολογήσει την άποψη ότι οι τέσσερεις χαλίφες ήταν μόνο τρεις. Έτσι λοιπόν, γίνεται μία ιδεολογική διαφοροποίηση. Πρακτικά η μεταφορά της έδρας σήμαινε, ως προς την πολιτική, ότι ο Άλυ εγκαταλείπει συνειδητά τον αραβοκεντρισμό, του μέχρι τότε κράτους και παράλληλα ενεργοποιεί μία φιλοπερσική στάση. Έτσι δικαιολογείται η θέση της Κούφα, η οποία είναι στις παρυφές της Περσικής Αυτοκρατορίας, γιατί με αυτό τον τρόπο, έχει δίπλα του την υποστήριξη των Περσών[13]. Στην ουσία είναι η ενεργοποίηση μιας επίσημης πλέον, αντιπαλότητας ανάμεσα σε Άραβες και Πέρσες για τα ηνία της εξουσίας.
Τα μέρη του εμφυλίου πολέμου και η αιτία που τον προκάλεσε
Δεν άργησε να ξεσπάσει ο εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των υποστηριχτών του Άλυ, με έδρα την Αλ- Κούφα, και των οπαδών του δολοφονημένου Οθμάν, με έδρα τους την Αλ- Μπάσρα (Βασόρα), ο οποίος και διευθετήθηκε με συμβιβασμό των δύο αντιπάλων. Όμως, με το τέλος αυτής της πρώτης αντιπαράθεσης, εμφανίστηκε ο Μωαβίας, διοικητής της Συρίας, ως νέος αντίπαλος του Άλυ[14].
Ο Άλυ απέλυσε όλους τους ανώτερους αξιωματούχους του Οθμάν. Όταν λοιπόν, ζήτησε από το Μωαβία, τον περιφερειάρχη της Συρίας να εγκαταλείψει τη θέση του για να αναλάβει ο ίδιος τα καθήκοντα του αξιώματος, αυτό στάθηκε αφορμή ο Μωαβίας να ταχθεί κατά του Άλυ και να τον κρίνει πολιτικά, με απώτερο σκοπό να ανέβει αξίωμα και να γίνει χαλίφης[15]. Παράλληλα και η σύζυγος του Οθμάν ήθελε αντεκδίκηση. Ο Μωαβίας εκμεταλλεύτηκε την κατάσταση και κήρυττε συνεχώς ότι ο Άλυ σκότωσε τον Οθμάν για να πάρει την εξουσία. Έτσι, ο ισλαμικός κόσμος χωρίστηκε σε δύο παρατάξεις, στην ομάδα του χασιμήτη Άλυ, με έδρα την Κούφα, στην οποία και ανήκαν οι οπαδοί της άποψης για την συνέχεια εξ αίματος του κάθε χαλίφη από τον Μωάμεθ. Ενώ από την άλλη αντιτάχθηκε ο Μωαβίας, ο οποίος είχε ως έδρα του τη Δαμασκό, και στο πλευρό του ήταν οι Ομαϋάδες, που ήταν και συγγενείς της οικογένειας του δολοφονημένου Οθμάν, όπως επίσης και ο διοικητής της Αιγύπτου, ο περίφημος Αμπ Ιμπν Αλ- Ας. Ο πραγματικός όμως, παράγοντας που τροφοδοτούσε τη σύγκρουση αυτή ήταν η αντίθεση Αράβων μουσουλμάνων και παλιών περσικών ισχυρών οικογενειών, που είχαν εξισλαμιστεί[16].
Ο Άλυ Ιμπν Άμπι Τάλεμπ ήταν πιο συμπαθής στην κοινή γνώμη, λόγω της συγγένειάς του με το Μωάμεθ. Ο Μωαβίας όμως, ήταν πολύτροπος και στήριζε τις δυνάμεις του στην πολιτική του εξυπνάδα. Χρησιμοποίησε λοιπόν, αυτό του το χάρισμα, αντί να καταφύγει σε στρατιωτική αναμέτρηση για τη νίκη του. Έπειτα από πολλά τεχνάσματα, ο Μωαβίας νίκησε και ακολούθησε ο συμβιβασμός του Άλυ, προκειμένου να παύσουν οι αιματοχυσίες.
Οι εκπρόσωποι των δύο ανδρών, όταν ήρθαν σε συνεννόηση προκειμένου να αποφευχθεί αυτή η διαμάχη, συμφώνησαν από κοινού ότι ούτε ο ένας ούτε ο άλλος άνδρας ήταν αντάξιος του αξιώματος του χαλίφη, γιατί είχαν προκαλέσει πολλούς θανάτους στον ισλαμικό κόλπο με τη διαμάχη τους. Ο εκπρόσωπος του Μωαβία εντούτοις, ήταν ένας πανούργος άνδρας, σε αντίθεση με εκείνον του Άλυ. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα, ότι ήταν και πρώην κατακτητής της Αραβίας. Γι’ αυτό στο πίσω μέρος του μυαλού του είχε την άποψη ότι ο μοναδικός άνδρας, ικανός για να γίνει χαλίφης ήταν ο Μωαβίας και όχι ο Άλυ. Αυτός λοιπόν, κατάφερε την εξαναγκαστική υποχώρηση των οπαδών του Άλυ να συμβιβαστούν[17] και εκείνοι, εφόσον το είχε κάνει ο αρχηγός τους. Έτσι, κάποιοι απ’ αυτούς εξαγριώθηκαν, γιατί πίστευαν ότι μ’ αυτό τον τρόπο χάνονται οι αξίες τους και έδωσαν τέλος σ’ αυτή την υπόθεση με τη δολοφονία του αρχηγού τους[18]. Αυτό το τέλος (660) είχε σοβαρές συνέπειες που διαφαίνονται μέχρι και σήμερα. Ήταν το τέλος που όρισε και τη λήξη της πρώτης αραβοϊσλαμικής εποχής.
Βιβλιογραφία – Αναφορές
[1] K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 59, παρ. 16, βλ. επίσης Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 151, παρ. 4, βλ. επίσης Χ. Α. Νομικός, Οι Άραβες, σελ. 22.
[2] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 151, παρ. 6, βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 55, βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 50, κεφ. 2ο .
[3] K. Armstrong, Μωάμεθ, σελ. 200 (περισσότερα για τον Όμαρ).
[4] K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 122 (περισσότερα για τον Άλυ).
[5] Γ. Ζιάκας, Ισλάμ, σελ. 28, παρ. 5, βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 56.
[6] K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 120/1 κ. ε., κεφ. 1.2.
[7] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 177,178 κ. ε. (Οι Ομαϋάδες και το χαλιφάτο της Δαμασκού), βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 149.151,152 κ. ε. (Τα τελευταία χρόνια των Ομαϋάδων, 707-750), βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54,55 κ. ε. (ΤΟ ΧΑΛΙΦΑΤΟ ΤΗΣ ΔΑΜΑΣΚΟΥ).
[8] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 209,210 κ. ε. (Η περίοδος των Αββασίδων (750-935) και το χαλιφάτο της Βαγδάτης), βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 153/4 κ. ε. (Οι Αββασίδες: Η περίοδος του Μεγάλου Χαλιφάτου, 750-935).
[9] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 169, παρ. 8, σελ. 179, παρ. 2, βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 67, βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54 (Η ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ), βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 131.
[10] Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54 (Η ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ), βλ. επίσης Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 169, παρ. 9, βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 130, βλ. επίσης Χ. Α. Νομικός, Οι Άραβες, σελ. 136/7.
[11] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 170, παρ. 9, βλ. επίσης K. Armstrong, Μωάμεθ, σελ. 382, βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 131, βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54 (Η ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ), βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 55, βλ. επίσης Α. Γιαννουλάτος, Ισλάμ, σελ. 332, παρ. 3 α, βλ. επίσης Χ. Α. Νομικός, Οι Άραβες, σελ. 144 (ΑΛΙ-ΕΜΠΝ-ΑΜΠΟΥ-ΤΑΛΙΜΠ).
[12] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 170, παρ. 9, σελ. 188, παρ. 4, βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 132, βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 68.
[13] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 187, παρ. 4.
[14] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 170, παρ. 9, βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54 (Η ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ).
[15] K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 132, βλ. επίσης Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 170, παρ. 9.
[16] Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 170/1, παρ. 9.
[17] Α. Γιαννουλάτος, Ισλάμ, σελ. 332, παρ. 3 β, βλ επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 132/3, βλ. επίσης B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 69, βλ. επίσης Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 171, παρ. 9.
[18] B. Lewis, Οι Άραβες, σελ. 69, βλ. επίσης K. Armstrong, Ισλάμ, σελ. 133, βλ. επίσης Χ. Μπαντάουη, Εισαγωγή (τ.- 1ος), σελ. 181, παρ. 2, βλ. επίσης Al. Hourani, Ιστορία, σελ. 54 (Η ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ), βλ. επίσης Α. Γιαννουλάτος, Ισλάμ, σελ. 342-343, παρ. 1 α.
Πηγή εικόνας
Βιογραφικό Συντάκτριας
https://greekhumans.com/h-vasiliki-polyzwnh-syntaktria-sto-greekhumans/