Η ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης
Από τον 19ο αιώνα στο σήμερα
Του Σπύρου Τσεβά
Η ιστορία της εκπαίδευσης στη χώρα μας αντικατοπτρίζει την κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική πορεία του νεοελληνικού κράτους στο πέρασμα των χρόνων. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους τον 19ο αιώνα έως και σήμερα το εκπαιδευτικό σύστημα διαμορφώθηκε από τις κυρίαρχες εθνικές, κοινωνικές και οικονομικές επιδιώξεις. Η εξέλιξή του χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια εξισορρόπησης ανάμεσα στην παράδοση και τον εκσυγχρονισμό, τις εθνικές φιλοδοξίες και την ευρωπαϊκή ταυτότητα, την ελευθερία και την κρατική παρέμβαση.
Η αρχή του εκπαιδευτικού συστήματος κι οι πρώτες δεκαετίες (1830-1880)
Με την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους ,η εκπαίδευση αποτέλεσε βασικό πυλώνα για την οικοδόμηση της εθνικής ταυτότητας. Το νέο εκπαιδευτικό σύστημα που θεσμοθετήθηκε είχε έντονο συγκεντρωτικό χαρακτήρα , με πρότυπο το βαυαρικό μοντέλο εκπαίδευσης. Η βαυαρική αντιβασιλεία επεδίωκε τη συγκρότηση ενός πλήρως διαρθρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος για την οργάνωση των θεμελιωδών νομικών και διοικητικών δομών του νέου κράτους. Το 1834 θεσπίζεται η υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση , όμως η εφαρμογή της παρέμεινε περιορισμένη λόγω της φτώχειας που επικρατούσε τον πληθυσμό και της έλλειψης υποδομών
Η εκπαίδευση οργανώθηκε στο δημοτικό σχολείο , το ελληνικό σχολείο και το γυμνάσιο και το πανεπιστήμιο. Το Πανεπιστήμιο Αθηνών ιδρύεται κι επίσημα το 1837 κι αποτέλεσε βασικό όργανο παραγωγής εθνικού προσωπικού , το οποίο τα επόμενα χρόνια εντάχθηκε στους κόλπους της δημόσιας διοίκησης , της δικαιοσύνης και της Εκκλησίας.
Ο εθνικός ρόλος της εκπαίδευσης (1880-1917)
Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα η εκπαίδευση απέκτησε στρατηγικό ρόλο για την εδραίωση της εθνικής ενότητας και την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης στους πολίτες. Ιδιαίτερα , μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας εντός των συνόρων του ελληνικού κράτους το 1881 η ελληνική κυβέρνηση επιθυμούσε την ομογενοποίηση των νεοαποκτηθέντων πληθυσμών . Η ίδρυση σχολείων κι η ανάθεση του εκπαιδευτικού έργου σε δασκάλους αποτέλεσαν πρώτιστα μελήματα της διοίκησης .
Ωστόσο , η περίοδος αυτή σηματοδοτείται από τη γλωσσική διαμάχη καθαρεύουσας και δημοτικής γλώσσας που ταλάνιζε τη χώρα ακόμα και τα επόμενα χρόνια , επηρεάζοντας βαθύτατα τη λειτουργία των σχολείων. Η γλωσσική αυτή διαμάχη εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια δημιουργίας ενός «καθαρού» εθνικού κορμού, στοιχείου απαραίτητου για τη σταθεροποίηση του νεοελληνικού κράτους. Η χρήση της καθαρεύουσας καλλιεργούσε την εθνική και πολιτισμική ομοιογένεια σύμφωνα με τους υποστηρικτές της ταυτίζοντας την με την ένδοξη αρχαιότητα και την ενίσχυση του ελληνικού στοιχείου ενώ η καθιέρωση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας αποσκοπούσε στην καλύτερη κατανόηση της γλώσσας από το σύνολο των μαθητών.
Παρόλα αυτά , η πρόσβαση στο εκπαιδευτικό σύστημα παρέμεινε ταξικά διαχωρισμένη, με χαμηλή πρόσβαση των αγροτικών και φτωχότερων πληθυσμών στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Η μεταρρυθμιστική περίοδος του Ελευθερίου Βενιζέλου και ο Ιωάννης Μεταξάς
Η περίοδος διακυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου υπήρξε μια περίοδος ανασχηματισμού κι εξελίξεων σε διαφόρους τομείς, ανάμεσα σ’ αυτούς κι ο εκπαιδευτικός τομέας. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Ελευθερίου Βενιζέλου (1917–1920), με βασικό σύμβουλο τον Δημήτριο Γληνό, εισήγαγε για πρώτη φορά τη δημοτική γλώσσα ως γλώσσα διδασκαλίας. Αυτή η μεταρρύθμιση στόχευε σε μια πιο λαϊκή, προσβάσιμη εκπαίδευση και σε μια κοινωνία με ισχυρότερη παιδεία και ενεργούς συμμετέχοντες πολίτες. Η μεταρρύθμιση, όμως, ανεστάλη μετά την ήττα των Φιλελευθέρων και την παλινόρθωση της μοναρχίας.
Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου , η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά χρησιμοποίησε την εκπαίδευση ως εργαλείο ελέγχου κι ως όχημα ιδεολογικής ένταξης της νεολαίας στο καθεστώς. Εμφανίζεται ως δημοτικιστής κι υποστηρικτής της διδασκαλίας της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό. Άλλωστε η υπεράσπιση αυτή φαίνεται κι από την έκδοση μιας νεοελληνικής γραμματικής, ενός έργου που ανατέθηκε στον Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Κατά αυτό τον τρόπο ο Μεταξάς κατάφερε να πάρει με το μέρος του και να συνεργαστεί με πολλούς δημοτικιστές και διανοούμενους. Ταυτόχρονα , μέσω των κινήσεων του και τη συγκρότηση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ) προωθείται η αυστηρή πειθαρχία, ο εθνικισμός κι η ιδεολογία του καθεστώτος με βασικό μέσο την εκπαίδευση.
Η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1964: Ένα φιλόδοξο εγχείρημα κοινωνικού εκσυγχρονισμού
Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964 προωθήθηκε από την κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου, υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου αποτελώντας ένα από τα πιο σημαντικά , αλλά ταυτόχρονα κι ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ζητήματα καθώς προωθούσε τον κοινωνικό εκσυγχρονισμό.
Ρυθμίσεις όπως η επέκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης από 6 σε 9 χρόνια, η ίδρυση ενιαίου τύπου Γυμνασίου κι η ενίσχυση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης ήταν βασικές στη νεοσύστατη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Νέα μαθήματα όπως η Κοινωνιολογία κάνουν την εμφάνισή τους ενώ η οικονομική ενίσχυση της θέσης των καθηγητών είναι άξια αναφοράς.
Για άλλη μια φορά όμως, η καθιέρωση της δημοτικής ως διδασκόμενης γλώσσας αποτέλεσε μια από τις πιο ρηξικέλευθες αποφάσεις, καθώς η χρήση της στη διδασκαλία αποσκοπούσε στο να μειώσει το γλωσσικό χάσμα και να βελτιώσει την κατανόηση και την ενεργό συμμετοχή των μαθητών. Η δυναμική του γλωσσικού ζητήματος αναδεικνύεται ξανά , σχεδόν έναν αιώνα μετά την εμφάνισή του.
Η αναζήτηση ενός δημοκρατικού εκπαιδευτικού μοντέλου: Το εκπαιδευτικό τοπίο από τη Μεταπολίτευση ως τον 21ο αιώνα
Μετά το 1974, η εκπαίδευση αποκτά πιο δημοκρατικά χαρακτηριστικά. Η καθιέρωση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας του σχολείου το 1976 είναι καθοριστική. Η παιδεία γίνεται συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, ενώ το 1982 ιδρύεται το Ενιαίο Λύκειο. Επίσης, το 1985 καταργούνται οι επιθεωρητές και ενισχύεται η αυτονομία των εκπαιδευτικών.
Σημαντικές καινοτομίες της περιόδου είναι η είσοδος των υπολογιστών στα σχολεία, η ίδρυση ΤΕΙ και η προώθηση της δια βίου μάθησης. Ωστόσο, διαχρονικά προβλήματα όπως η υπερβολική έμφαση στις πανελλήνιες εξετάσεις, η παραπαιδεία και η αδυναμία σύνδεσης με την αγορά εργασίας παραμένουν ακόμη και σήμερα.
Ο 21ος αιώνας βρίσκει την ελληνική εκπαίδευση αντιμέτωπη με την πρόκληση της ψηφιοποίησης, της πολυπολιτισμικότητας και της εναρμόνισης με τις επιταγές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010 οδήγησε σε περικοπές, ελλείψεις προσωπικού και αβεβαιότητα. Παράλληλα,πρέπει να σημειωθεί πως τα τελευταία χρόνια ενισχύθηκε σημαντικά ο διάλογος για την εκπαιδευτική αξιολόγηση, που εν τέλει θεσμοθετήθηκε, διαφοροποιήθηκε η διδασκαλία κι υλοποιήθηκε η ένταξη προσφύγων και μεταναστών ως ενεργό κομμάτι σ’αυτή. Η τηλεκπαίδευση λόγω της πανδημίας COVID-19 αποτέλεσε τομή, αναδεικνύοντας τόσο τις δυνατότητες όσο και τις παθογένειες του συστήματος.
Σήμερα, το ζητούμενο είναι ένα εκπαιδευτικό σύστημα που να προάγει την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική συνοχή με την ισότιμη ένταξη εκπαιδευτικών και μαθητών και την παροχή δυνατοτήτων κι ευκαιριών στη νέα γενιά.
Βιβλιογραφία
Δημαράς , Αλέξης. Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Το ανακοπτόμενο άλμα, Τάσεις και αντιστάσεις στην ελληνική εκπαίδευση 1833-2000. Αθήνα : Μεταίχμιο, 2013
Κάτσικας, Χρήστος, Θεριανός, Κώστας. Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Αθήνα : Σαββάλας, 2004
Πηγή εικόνας
Βιογραφικό Συντάκτη