Του Κωνσταντίνου Ζαφειρίδη*
Εισαγωγή
Φέτος συμπληρώνονται 100 έτη από το τέλος της Μικρασιατικής εκστρατείας, και τον οριστικό ξεριζωμό του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Ωστόσο, η ήττα τον Αύγουστο του 1922 σηματοδότησε ακόμα το τέλος της γνωστής στις σελίδες της Ιστορίας ως «Μεγάλης Ιδέας». Το κράτος και το έθνος βρέθηκαν χωρίς προορισμό στην πραγματικότητα.
Η Μεγάλη Ιδέα
Η ιδέα της απελευθέρωσης των αλύτρωτων περιοχών, η Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, υπήρξε κυρίαρχη αντίληψη, η οποία οριοθέτησε τις κινήσεις του ελληνικού κράτους από καταβολής του, μέχρι και την κατάρρευση του μετώπου το 1922. Η Μεγάλη Ιδέα, υπήρχε ως θεώρηση, έστω και συγκεχυμένη, πολύ πριν την Παλιγγενεσία.
Ιστορική Αναδρομή
Τα πρώτα ψήγματά της μπορούν να εντοπιστούν με την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Επρόκειτο για την ελπίδα της ανασύστασης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, με κέντρο φυσικά την άλλοτε Βασιλεύουσα. Καθώς περνούσαν οι αιώνες, τα στοιχεία «ρευστοποιούνταν» και θόλωναν. Τα εδάφη που θεωρούνταν ελληνικά ήταν εξαιρετικά ασαφή. Ο μύθος της κόκκινης μηλιάς αποδίδει τα «όρια» του ελληνικού κόσμου. Κάπου βαθιά στη Μικρά Ασία, και τα Βαλκάνια σε ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η αντικατάσταση των Οθωμανών από το «νέο» Βυζάντιο ή την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ήταν εξαιρετικά δημοφιλής μέχρι και την Επανάσταση το 1821. Ο Εθνικός Αγώνας έδειξε γρήγορα τον ουτοπικό χαρακτήρα αυτής της άποψης. Ωστόσο, υποστηρικτές υπήρχαν μέχρι και τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Επίδραση άσκησαν και οι ιδέες του Ρήγα. Η διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η αντικατάστασή της από μια βαλκανική συνομοσπονδία, στην οποία το ελληνικό στοιχείο θα ήταν πρωταγωνιστικό, βρήκε απήχηση σε αρκετούς κύκλους. Η περίφημη ομιλία του Ι. Κωλέττη στην Εθνοσυνέλευση του 1844 έθεσε νέες βάσεις. Στόχος ήταν η απελευθέρωση των αλύτρωτων περιοχών αλλά και μια αποστολή ταυτόχρονα. Η Ελλάδα έπρεπε να αναλάβει τον εκπολιτισμό της Ανατολής, ένα είδος mission civilatrice. Όλοι οι Βαλκάνιοι και οι ορθόδοξοι της Ανατολίας, διατεθειμένοι να αποδεχθούν την ελληνική γλώσσα και πολιτισμό, μπορούσαν να γίνουν μέλη του ελληνικού κράτους. Με άλλα λόγια υπήρχε ένας εθελοντικός χαρακτήρας, όπως συνέβαινε και στην περίπτωση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας.
Ελευθέριος Βενιζέλος και Μεγάλη Ιδέα
Το ελληνικό μαξιμαλιστικό κίνημα έχει συνδεθεί αναπόφευκτα με τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Ο αρχιτέκτονας της Μεγάλης Ελλάδας, δεν ήταν όμως, ο πιο θερμός θιασώτης της Μεγάλης Ιδέας. Ο Βενιζέλος φαίνεται να πίστευε στην ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων, τουλάχιστον μέχρι το 1911. Είχε άλλωστε παραδεχθεί, πως το 1912 δεν θα προσχωρούσε στον πόλεμο, αν είχε λυθεί το Κρητικό Ζήτημα. Σε κάθε περίπτωση, η Συνθήκη των Σεβρών (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920) αποτέλεσε την μεγαλύτερη επιτυχία, και ταυτόχρονα το κύκνειο άσμα του ελληνικού αλυτρωτισμού.
Τα τελευταία καρφιά στο «φέρετρο» της ελληνικής «εξόρμησης»
Η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμβρίου (1/14 Νοεμβρίου 1920), η συνέχιση του αδιέξοδου και εξαρχής καταδικασμένου μικρασιατικού πολέμου, αλλά και η επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου, παρά το γεγονός ότι ήταν «κόκκινο πανί» για τους συμμάχους, καθόρισαν τις εξελίξεις. Η ματαίωση του σχεδίου για κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, μήνες πριν την κατάρρευση του μετώπου, η ολοκληρωτική ήττα τον Αύγουστο του 1922, οι εκατομμύρια πρόσφυγες και νεκροί, καθώς και η απώλεια της Ανατολικής Θράκης στις διπλωματικές αίθουσες, αποτέλεσαν τα τελευταία καρφιά στο «φέρετρο» της ελληνικής «εξόρμησης». Η Συνθήκη της Λωζάννης (24 Ιουλίου 1923), υπήρξε το επίσημο κείμενο.
Η Μεγάλη Ιδέα «εξέπνευσε», αφήνοντας εκατομμύρια πρόσφυγες στην Ελλάδα, ένα κράτος κατεστραμμένο και ένα έθνος χωρίς προορισμό. Η διεκδίκηση εδαφών έπαψε να αποτελεί άξονα της εξωτερικής πολιτικής. Μια πρόσκαιρη αναλαμπή μπορούμε να θεωρήσουμε τη διετή δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου, ο οποίος προετοιμαζόταν πυρετωδώς για επίθεση στην Ανατολική Θράκη, και ανατροπή της Συνθήκης της Λωζάννης. Η πτώση του, σηματοδότησε το οριστικό τέλος.
Η Μεγάλη Ιδέα έγινε αποδεκτή από τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων. Για πολλούς, ήταν ο μόνος λόγος ύπαρξης του ελληνικού κράτους. Μονοπώλησε το ενδιαφέρον και τις δυνάμεις του κράτους, με καταστροφικά πολλές φορές αποτελέσματα. Ωστόσο, ήταν προϊόν της εποχής της, της εποχής του εθνικισμού, και είναι μάλλον άστοχο να κρίνεται με σημερινούς όρους, υπό την ασφάλεια της έκβασης των γεγονότων.
Βιβλιογραφία
- C. W. Tuckerman, The Greeks of Today (New York: Putnam, 1872), p. 120 cited in R. S. Peckham, #39;Map Mania: Nationalism and the Politics of Place in Greece: 1870-1922', Political Geography, Vol. 19, no. 1 (2000).
- Bryer, Anthony, and Heath W Lowry, eds. Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society: Papers given at a Symposium at Dumbarton Oaks in May 1982. Birmingham; Washington (D.C.): University of Birmingham Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1986.
- Dakin, Douglas. Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923. Translated by Ξανθόπουλος, Αθανάσιος. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2012.
- Grigoriadis, Ioannis. “Redefining the Nation: Shifting Boundaries of the ‘Other’ in Greece and Turkey.” Middle Eastern Studies 47 (January 1, 2011): 167–82.
- Hastings, Adrian. The Construction of Nationhood, Ethnicity, Religion and Nationalism. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 1997.
Πηγή εικόνας
https://aitoloakarnaniabest.gr/
Βιoγραφικό Συντάκτη