Μεταπολίτευση ή Γ’ Ελληνική Δημοκρατία;
Το ζήτημα ονοματοδοσίας μιας ολόκληρης εποχής
Του Σπύρου Τσεβά*
Η περίοδος που ακολούθησε μετά την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974, αποτελεί μια από τις πιο καθοριστικές, αν όχι την πιο καθοριστική, της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο χαρακτηρίζεται αυτή η εποχή δεν είναι ουδέτερος, ούτε αυτονόητος. Δύο όροι φαίνεται να κυριαρχούν στη δημόσια σφαίρα σχετικά με την ονοματοδοσίας ολόκληρης της χρονικής περιόδου. Ο ένας όρος φέρει το χαρακτηρισμό ως <<Μεταπολίτευση>> κι ο άλλος ως <<Γ’ Ελληνική Δημοκρατία>>. Καθένας απ’ αυτούς τους όρους, παρά την ταύτιση που υποδηλώνουν σχετικά με την ιστορική περίοδο στην οποία αναφέρονται, ενσωματώνουν στον πυρήνα τους διαφορετικές ερμηνείες.
Σημασία κι όρια της έννοιας <<Μεταπολίτευση>>
Ξεκινώντας από τον όρο <<Μεταπολίτευση>>, χρησιμοποιείται ευρέως για να περιγράψει την περίοδο που ως χρονική αφετηρία έχει την πτώση της δικτατορίας των Συνταγματαρχών τον Ιούλιο του 1974. Ερμηνεύοντας τον όρο, σημαίνει τη μετάβαση από ένα πολιτικό καθεστώς σ’ ένα άλλο. Στην ελληνική περίπτωση, σημαίνει τη μετάβαση από τη στρατιωτική δικτατορία στην εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος. Βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά που η έννοια έχει αναφερθεί στην ελληνική πολιτική σκηνή. Πρώτη φορά, συναντάται το 1862, χρονιά κατά την οποία πραγματοποιείται η έξωση του Όθωνα, ενώ αναφέρθηκε ρητά το 1973, όταν ο Γεώργιος Παπαδόπουλος εγκαθίδρυσε το πολίτευμα της <<Προεδρικής Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας>>, καταργώντας την Αντιβασιλεία και ως πρόεδρος να ανακηρύσσεται ο ίδιος. Παρόμοιες διατυπώσεις σχετικά με τον όρο και τη μετάβαση έχουν εκφραστεί και στις περιπτώσεις άλλων δύο κρατών της νότιας Ευρώπης, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, όπου κι εκεί παρατηρήθηκε η μετάβαση από μια αυταρχική διακυβέρνηση στο δημοκρατικό πολίτευμα.
Το σημείο το οποίο φαίνεται ακόμα να μην έχει οριστεί με ακρίβεια είναι αυτό των ορίων κι η χρονική στιγμή κατά την οποία στην ουσία <<κλείνει >> αυτή η περίοδος. Είναι ενδεικτικό της σύγχυσης σχετικά μ’ αυτό το ζήτημα, το πλήθος των ερμηνειών που έχουν αποδοθεί για τα χρονικά όριά της. Πολλοί αναλυτές ισχυρίζονται ότι η περίοδος της Μεταπολίτευσης αρχίζει στις 23 Ιουλίου 1974, με την πτώση της Χούντας και την έλευση τα ξημερώματα της επομένης, του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι, και διαρκεί ως τις 11 Ιουνίου 1975, που τέθηκε σε ισχύ το νέο Σύνταγμα της χώρας. Η δεύτερη ερμηνεία που αποδίδεται σχετικά με το τέλος της περιόδου αναφέρεται στο κλείσιμό της τον Αύγουστο του 1975, μήνα κατά τον οποίο πραγματοποιήθηκαν οι δίκες των πρωταιτίων της Χούντας, λόγω της ιδιαίτερης θεσμικής και πολιτικής βαρύτητας την οποία κατέχουν.
Όμως, οι ερμηνείες δεν τελειώνουν εκεί, γιατί τα τελευταία χρόνια εκφέρεται και μια ακόμη άποψη. Πολλοί θεωρούν πως η Μεταπολίτευση ολοκληρώνεται τον Οκτώβριο του 1981 με τη μετάβαση της εξουσίας από τη Νέα Δημοκρατία, φορέα της Κεντροδεξιάς, στο ΠΑΣΟΚ, το φορέα της Κεντροαριστεράς. Η άποψη αυτή συνδέεται στενά με τα πάθη του Εμφυλίου Πολέμου και τις μετεμφυλιακές έριδες που κυριαρχούν εντός του ελληνικού λαού, ακόμη και σήμερα. Η επικράτηση του ΠΑΣΟΚ λογίζεται ως μια επικράτηση ενός τμήματος των <<ηττημένων του Εμφυλίου>>, μια άτυπη <<ρεβάνς >> αυτών, εντός πάντοτε των ιδεολογικών πλαισίων. Και σ’ αυτή την περίπτωση τα όρια είναι ρευστά, διότι η ερμηνεία αυτή δε βρίσκει ιδιαίτερη απήχηση εντός των πολιτικών κι ιστορικών αναλύσεων.
Ο όρος Γ’ Ελληνική Δημοκρατία
Ο όρος <<Γ Ελληνική Δημοκρατία>> , έρχεται να δηλώσει έναν ουδέτερο θεσμικό και πολιτικό χαρακτήρα κι ενδεχομένως ένα χαρακτηρισμό που ταιριάζει καλύτερα συνολικά σ’ όλη την εποχή. Η περίοδος που περιγράφει τα χρόνια συνολικά από το 1975 ως και σήμερα είναι πιο εύστοχο να χαρακτηριστεί μ´ αυτό τον τρόπο γιατί έμφαση δίνεται καθαρά στη συνταγματική τάξη και στη λειτουργία των θεσμών εντός του δημοκρατικού πολιτεύματος. Είναι φανερό ότι η χρήση του όρου υποδηλώνει μια ιστορική συνέχεια για τη σύγχρονη περίοδο του ελληνικού κράτους, αποφεύγοντας την ιδεολογική φόρτιση που προσδίδει η έννοια της Μεταπολίτευσης.
Στην ελληνική ιστορία, έχει προηγηθεί η Α’ Ελληνική Δημοκρατία, ως η περίοδος των συνταγμάτων της Επαναστάσεως κι η Β’ Ελληνική Δημοκρατία, περίοδος της αβασίλευτης Δημοκρατίας κατά τα έτη 1924 – 1935. Στην περίπτωση της Γ Ελληνικής Δημοκρατίας, η βάση της είναι το Σύνταγμα του 1975 κι οι αναθεωρήσεις που ακολούθησαν κατά τα έτη 1986, 2001, 2008 και 2019. Υποδηλώνεται ότι , παρά τις αναθεωρήσεις και τις συγκεκριμένες αλλαγές που παρατηρήθηκαν, δεν υπάρχει κάποια αλλαγή ως προς το πολίτευμα, αλλά αντίθετα μεταβολές που αναδεικνύουν τη συνέχεια του συντάγματος και της πολιτικής κατάστασης, η οποία επικρατεί στη χώρα για παραπάνω πλέον από 50 χρόνια. Η συνθήκη αυτή δείχνει κατά πόσο θεωρείται εύστοχος ο όρος <<Γ’ Ελληνική Δημοκρατία>>, για το χαρακτηρισμό ολόκληρης της, μετά το 1974, εποχής.
Συμπέρασμα
Παρά τις συζητήσεις που γίνονται σχετικά με την περιοδολόγηση και το χαρακτηρισμό, είναι απαραίτητο να τονιστεί πως οι δύο αυτοί όροι είναι αλληλένδετοι κι ο ένας συμπληρώνει τον άλλον. Η Μεταπολίτευση νοηματοδοτεί τη μετάβαση και την αρχή της πολιτειακής σταθερότητας της χώρας, κλείνοντας την περίοδο αστάθειας και πολιτικών παθών του εμφυλίου που οδήγησαν στη στρατιωτική δικτατορία. Με τη σειρά του, ο όρος Γ’ Ελληνική Δημοκρατία, αντανακλά τη διάρκεια και τη σταθερότητα των θεσμών. Κι οι δύο έννοιες προσφέρουν σημαντικά στη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης εικόνας της εποχής που χαρακτηρίζει την Ελλάδα του σήμερα.
Βιβλιογραφία
Συρίγος, Άγγελος, και Ευάνθης Χατζηβασιλείου. Μεταπολίτευση 1974–1975: 50 ερωτήματα και απαντήσεις. Αθήνα: Πατάκης, 2024.
Κλάψης, Αντώνης. 1974: Μεταπολίτευση. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2020.
https://mag.frear.gr/i-metapoliteysi-kai-i-triti-elliniki-dimokratia/
Πηγή εικόνας
https://www.patrisnews.com/dimokratia-i-moni-epilogi/
* Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-spyros-tsevas-syntakths-sto-greekhumans/
