Αρχική » Η Λατρεία του Ασκληπιού στην Ελληνιστική Εποχή

Η Λατρεία του Ασκληπιού στην Ελληνιστική Εποχή

0 comment 595 views

Του Κωνσταντίνου Μπατσιόλα*

Κατά την Ελληνιστική Εποχή πολλές και σημαντικές μεταβολές συντελούνται στο πεδίο της θρησκείας : εισαγωγή ανατολικών λατρειών είτε θεοτήτων που προϋπήρχαν και μεταβάλλεται ο χαρακτήρας τους (π.χ. Ίσιδα) είτε καινοφανών θεοτήτων (π.χ. Σάραπις), η  περαιτέρω διάδοση μυστηριακών λατρειών, η ανάπτυξη και διάδοση φιλοσοφικών ρευμάτων (επικούρειοι, στωικοί, κυνικοί), το φαινόμενο του θρησκευτικού συγκρητισμού και του «ενοθεϊσμού», η ανάδειξη νέων θρησκευτικών- λατρευτικών κέντρων παράλληλα με τα παλαιότερα, η λατρεία και θεοποίηση των ηγεμόνων(όπου προφανώς είναι έντονο το στοιχείο της προπαγάνδας)· αυτά είναι ίσως τα σημαντικότερα φαινόμενα του θρησκευτικού βίου των ελληνιστικών χρόνων. Παράλληλα, η λατρεία των πατροπαράδοτων θεοτήτων του ολυμπίου πάνθεου συνεχίζει να υφίσταται. Όμως, μια αξιοσημείωτη αλλαγή που συντελείται είναι η εκτεταμένη διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού.

Κατά την ελληνιστική εποχή η λατρεία του θεού Ασκληπιού γνωρίζει τεράστια διάδοση. Υπολογίζεται ότι ως τον 4ο μ.Χ. αιώνα λειτουργούσαν πάνω από 400 ιερά αφιερωμένα στον Ασκληπιό. Βέβαια, ο Ασκληπιός δεν είναι ένας καινοφανής για την εποχή αυτή θεός. Η λατρεία του ήταν γνωστή τόσο στην αρχαϊκή όσο και στην κλασική εποχή, παρόλο που δεν συγκαταλεγόταν στο πατροπαράδοτο δωδεκάθεο. Η ανάδειξη του Ασκληπιού ως θεού και η επέκταση της λατρείας του προφανώς συνδέεται με την επιδίωξη των ιατρών να έχουν κάποιον θεό ως προστάτη και πρότυπο. Ο Ασκληπιός ήταν ο θεός-προστάτης της ιατρικής τέχνης και θεός θεραπευτής. Η χθόνια καταγωγή του επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι ο ίδιος συνοδεύεται από ένα φίδι (χαρακτηριστικό γνώρισμα των χθόνιων θεοτήτων).

Η λατρεία του σε αρκετά ιερά συνδυαζόταν με αυτή του Απόλλωνα. Παράλληλα, βρίσκουμε να συνυπάρχουν κι άλλες θεότητες όπως η Υγεία, η Μνημοσύνη, η Θέμις, η Τύχη, η Κορωνίδα (η μητέρα του θεού), και τα παιδιά του η Πανάκεια, η Ευρωστία και ο Μαχάων. Βέβαια, μέσα στην ατμόσφαιρα του θρησκευτικού συγκρητισμού ο Ασκληπιός λατρεύεται ως Ασκληπιός Δίας ή και ως Ασκληπιός Σάραπις. Ως τόπος καταγωγής του θεού, σύμφωνα με την παράδοση, ήταν η Τρίκκη στη Θεσσαλία ή και διάφορες περιοχές στην Πελοπόννησο (Αρκαδία, Επίδαυρος, Μεσσηνία κ.α). Ως θεός διαθέτει μαντικές και θεραπευτικές ιδιότητες (τις οποίες κληρονομεί από τον πατέρα του Απόλλωνα).

Τα ασκληπιεία δεν είναι απλοί χώροι λατρείας του θεού αλλά λειτουργούν και ως θεραπευτήρια. Αυτά ιδρύονται συνήθως έξω από τις πόλεις κοντά σε μία κρήνη ή ιαματική πηγή καθώς το νερό είχε πρωταρχική σημασία για τη λατρεία του θεού. Συνήθως στα μέρη αυτά βρίσκουμε : ναό, λουτρό, βωμούς, στοά εγκοιμήσεως, αίθουσες συμποσίων για τελετουργικά δείπνα. Βέβαια, στα μεγάλα ασκληπιεία, όπως της Επιδαύρου και της Περγάμου, υπάρχει και ένα άλλο πλήθος διαφόρων κτηρίων.

Ο πιστός συνήθως προσέρχονταν σε ένα ασκληπιείο αναζητώντας θεραπεία από μία αρρώστια ή ένα τραύμα. Το λουτρό που έκανε ο πιστός δεν αποτελούσε μόνο μια τελετή εξαγνισμού – τελετουργικού καθαρμού, αλλά είχε και θεραπευτικές ιδιότητες. Πριν τη χρησμοδοσία γίνονταν διάφορες προσφορές και θυσίες προς το θεό. Η χρησμοδοσία για τη θεραπεία λάμβανε χώρα κατά τη διάρκεια της εγκοιμήσεως (τελετουργικός ύπνος). Ο πιστός κοιμόταν στη στοά που υπήρχε γι’ αυτό το σκοπό και ο θεός με όνειρο του υπέδειχνε τη θεραπεία. Προφανώς στο ιερό βρισκόταν κι ένα πλήθος ιατρών που πραγματοποιούσαν τη θεραπεία.

Στα ασκληπιεία βρίσκουμε εκτός από επιγραφές και πήλινα αναθήματα που αναπαριστούν μέρη του σώματος, όπως χέρια, μάτια, κεφάλια, αυτιά, κνήμες βραχίονες κτλ. Όλα αυτά προφανώς σχετίζονται με τη θεραπεία κάποιας ασθένειας ή τραύματος. Πολλές ιστορίες μας έχουν διασωθεί για ανθρώπους που επισκέφτηκαν κάποιο ασκληπιείο και ιάθηκαν.

Κατά την εποχή αυτή λειτουργούσαν πολλά ασκληπιεία σε πολλές περιοχές και πολλά εξ αυτών είναι νεοϊδρυμένα : Επίδαυρος, Πέργαμος, Αθήνα, Γόρτυνα, Κόρινθος, Τρίκκη Θεσσαλίας, Πάρος, Αίγινα, Δελφοί, Κως, Δήλος, Μαντίνεια και αλλού. Ακόμη και στις Βαλάγρες της Κυρήνης στη Βόρειο Αφρική, βρίσκουμε ασκληπιείο. Γύρω στα 292/291 π.Χ. η διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού φτάνει και στη Ρώμη. Στην Πέργαμο η λατρεία του Ασκληπιού λαμβάνει επίσημο χαρακτήρα την εποχή του Αττάλου Α΄ (241 – 197 π.Χ.) και ο θεός απεικονίζεται και σε νομίσματα. Στο ιερό του Ασκληπιού στην Επίδαυρο η λατρεία του είναι συνδεδεμένη με τη λατρεία του Απόλλωνα. Μάλιστα, για να μπορέσουν οι προσερχόμενοι εκεί να λάβουν χρησμό από τον Ασκληπιό έπρεπε πρώτα να κάνουν μια «προθυσία» στον Απόλλωνα. Το ίδιο συνέβαινε και στα ιερά της Τρίκκης και της Μαντίνειας.

Εκτός βέβαια από τα φημισμένα θεραπευτικά ιερά αφιερωμένα στον Ασκληπιό υπήρχαν και λειτουργούσαν και άλλα μικρότερης εμβέλειας. Εκεί συνήθως λατρεύονταν διάφορες ήρωες-ιατροί και βρίσκονταν έξω από τους οικισμούς. Μερικά παραδείγματα είναι το ιερό του Αριστόμαχου στη Ραμνούντα, του Αμφιάρου στον Ωρωπό, του Αλεξανόρα στη Τιτάνη της Σικυωνίας, του Πολεμοκράτη στην Εύα της Θυρεάτιδας, του Ιππολύτου στην Τροιζήνα. Πολλοί από αυτούς τους ήρωες – ιατρούς συνδέθηκαν με τον Ασκληπιό, όταν η λατρεία του τελευταίου γνώρισε μεγάλη διάδοση. Πιθανώς η μεγάλη διάδοση της λατρείας του