Ο Λεοπόλδος και ο ελληνικός θρόνος
Της Βασιλικής Πολυζώνη*
Εισαγωγή
Σκοπός είναι να παρουσιάσουμε δύο έγγραφα που αναφέρονται στην επιλογή του πρίγκιπα Λεοπόλδου από τις τρεις Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), για το βασιλικό θρόνο της Ελλάδας. Πρώτα θα αναφερθούμε στο ιστορικό πλαίσιο και έπειτα βάσει των εγγράφων θα επιχειρήσουμε να αποδώσουμε τα γεγονότα και τους λόγους για τους οποίους έγιναν αυτά. Στο τέλος, θα γίνει λόγος για το τί επιτεύχθηκε τελικά.
Το πρώτο έγγραφο[1] είναι οι πέντε όροι που έθεσε ο Λεοπόλδος με την επιστολή του, στις 11 Φεβρουαρίου 1830, προς τους αντιπροσώπους των τριών αυλών, ως προϋπόθεση για την αποδοχή του θρόνου. Το δεύτερο[2] είναι η απάντηση που στάλθηκε στο Λεοπόλδο από τους Συμμάχους στις 8/20 Φεβρουάριο του 1830, με την οποία απέρριπταν τους όρους του.
Η εκλογή του Λεοπόλδου, πρίγκιπα του Σαξονικού Κοβούργου, στο θρόνο του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και η μετά από λίγους μήνες παραίτησή του είναι ένα φαινόμενο που απασχόλησε την πολιτική ιστορία της νεώτερης Ελλάδας. Την εποχή εκείνη το γεγονός αυτό, που σχετίζεται άμεσα με την τύχη του ελληνικού λαού, προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στην Ευρώπη και απασχόλησε για πολλούς μήνες την ευρωπαϊκή διπλωματία. Η αναγγελία της παραίτησης υπήρξε η αφορμή για επαναστατικά κινήματα στο εσωτερικό της Ελλάδας, που συνδέθηκαν με τη δολοφονία του κυβερνήτη της, Ιω. Καποδίστρια[3]. Το να ανέβει ο Λεοπόλδος στο θρόνο του ελληνικού κράτους, ταυτίστηκε με την τελική διευθέτηση του ελληνικού ζητήματος, το οποίο επί μία δεκαετία απασχόλησε την Ευρώπη[4].
Οι συγκυρίες που ευνόησαν την ανεξαρτησία της Ελλάδας
Οι Ευρωπαίοι φοβούνταν μία ενδεχόμενη πανευρωπαϊκή σύρραξη, καθώς με τη δημιουργία του Ελληνικού κράτους το ανατολικό ζήτημα πήρε άλλες διαστάσεις. Αρχικά, οι Άγγλοι και οι Γάλλοι απέβλεπαν στη δημιουργία μίας ελληνικής αυτοκρατορίας, που θα έπαιρνε τη θέση της ηττημένης, από τη Ρωσία, Τουρκίας, και θα έπαιζε το ρόλο χαρακώματος προστασίας απέναντι στην μεγάλη σε έκταση Ρωσία. Όταν, όμως, έμαθε τους όρους της Συνθήκης της Αδριανούπολης (1829) και συνειδητοποίησε τις διαθέσεις της για μία Τουρκία αποδυναμωμένη, ο Ουέλινγκτον εγκατέλειψε αυτή την ιδέα, φοβούμενος μία μονομερή λύση του ζητήματος από τη ρωσική πλευρά. Ειδικά η προσχώρηση της Ακαρνανίας θεωρούνταν επιβλαβής για την Αγγλία, γιατί ήταν κοντά στα, υπό αγγλική κατοχή, Ιόνια νησιά και υπήρχε κίνδυνος ενδεχόμενης επανάστασης από αυτά. Έτσι, επιδίωξε τη δημιουργία μικρού ανεξάρτητου κράτους, με τη σύμφωνη γνώμη των τριών Δυνάμεων[5].
Αναζήτηση ηγεμόνα για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος
O Λεοπόλδος ήταν σημαντική προσωπικότητα. Ήταν γαμπρός του Άγγλου βασιλιά, Γεώργιου Δ΄ και θείος της ανήλικης Βικτώριας, κόρης του γαμπρού του, Κεντ. Ο τελευταίος ήταν αδελφός του βασιλιά και μεγάλης ηλικίας, γι’ αυτό υπήρχε πιθανότητα να γίνει ο Λεοπόλδος αντιβασιλέας της Αγγλίας[6]. Τελικά ο Λεοπόλδος βασίλεψε στο νεοσύστατο βελγικό κράτος, όπου απέδειξε ότι είχε μεγάλες ικανότητες[7]. Συνδέθηκε με τα πράγματά της Ελλάδας, εξαιτίας της εκλογής του ως βασιλιάς της. Η χώρα αυτή, μετά την παραίτησή του από το θρόνο, είχε δραματική κατάληξη. Έπειτα, προκλήθηκε μεγάλη αναστάτωση στην Ευρώπη, όπου προέκυψαν νέες διαπραγματεύσεις και νέες διεθνείς συμφωνίες[8].
Το θέμα της εκλογής του ηγεμόνα ήταν περίπλοκο και απαιτούσε πολλές συζητήσεις μεταξύ των αντιπροσώπων για την τελική απόφαση. Αρχικά, είναι κάπως παράδοξο το γεγονός ότι δεν αποφάσισαν οι ίδιοι οι Έλληνες για την εκλογή του ηγέτη της χώρας τους. Όμως, οι Δυνάμεις ήταν σε θέση να γνωρίζουν τις απόψεις των Ελλήνων για τους υποψήφιους του θρόνου, μέσω των αντιπροσώπων τους στο Ναύπλιο. Αυτό αποδεικνύεται αργότερα, καθώς ο Λεοπόλδος και ο Όθωνας ήταν κοντά στις προτιμήσεις των Ελλήνων. Επιδίωκαν οι Δυνάμεις να βρουν μία λύση στο πρόβλημα της ίδρυσης του ελληνικού κράτους, που θα τους συνέφερε από κοινού[9].
Για το στέμμα είχε αναφερθεί το όνομα του Όθωνα, αλλά λόγω του μικρού της ηλικίας του, απορρίφθηκε (ήταν δεκατεσσάρων ετών). Έγινε λόγος και για διάφορους άλλους Γερμανούς πρίγκιπες, όπως ο πρίγκιπας Έσσης- Ομβούργου, ο πρίγκιπας Βερνάρδος της σαξονικής Βεϊμάρης, ο πρίγκιπας Ιωάννης της Σαξονίας, ο δούκας Κάρολος του Μεκλεμβούργου κ. ά. Αλλά κανείς από αυτούς δεν ήταν τελικά στις προτιμήσεις και των τριών Δυνάμεων[10].
To όνομα του Λεοπόλδου ως πιθανού ηγέτη της Ελλάδας, είχε εμφανισθεί ήδη από το 1825, όταν Έλληνες απεσταλμένοι στο Λονδίνο, για τη διαπραγμάτευση δανείου, έχοντας λάβει εντολή από τον Αλ. Μαυροκορδάτο, του ζήτησαν να γίνει ηγέτης του ελληνικού κράτους. Όμως, μετά από παρέμβαση του Κάννιγκ ο Λεοπόλδος αρνήθηκε. Στη στάση αυτή της Αγγλίας, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ο βασιλιάς της ήταν συντηρητικός, ενώ ο Λεοπόλδος φιλελεύθερων φρονημάτων[11].
Το ενδιαφέρον του Λεοπόλδου για την Ελλάδα είχε εκφραστεί από τότε. Είχε ζητήσει από τον Καποδίστρια συμβουλές για τη μελλοντική πορεία της χώρας. Μάλιστα, είχαν έρθει σε επαφή οι δυο τους το 1826, στο Παρίσι[12]. Από τότε, όμως, δεν ξανασυναντήθηκαν, έως την εκλογή του Λεοπόλδου. Ο ίδιος ο Καποδίστριας είχε προτείνει την υποψηφιότητα του Λεοπόλδου, βασιζόμενος στη συνθήκη της 6ης Ιουλίου 1827, που όριζε ρητώς ότι οι Έλληνες θα κυβερνούνταν από κάποιον, στην εκλογή του οποίου θα συμμετείχαν και οι ίδιοι. Ο Καποδίστριας θεωρούσε το Λεοπόλδο κατάλληλο πρόσωπο να εξασφαλίσει για την Ελλάδα τη φιλία, συγχρόνως και της Αγγλίας και της Ρωσίας[13]. Ευελπιστούσε πως με αυτή την εκλογή ο Ουέλινγκτον θα συμφωνήσει στον ορισμό ευρύτερων συνόρων για την Ελλάδα. Πίστευε ότι ο Λεοπόλδος θα μπορούσε να οδηγήσει και σε έναν ικανοποιητικό διακανονισμό των οικονομικών θεμάτων του κράτους[14].
Ο Καποδίστριας γνώριζε το Λεοπόλδο από την εκστρατεία της Σαξονίας, που ο πρίγκιπας πολεμούσε τότε, ως διοικητής του ρωσικού σώματος ιππικού και ο ίδιος συνόδευε τον Τσάρο ως πολιτικός του σύμβουλος. Από τότε ο Καποδίστριας είχε εκτιμήσει τα πνευματικά και ηγετικά χαρίσματα του Λεοπόλδου. Για τον Τσάρο και τη Ρωσία ήταν αποδεκτή η εκλογή του πρίγκιπα, είτε γιατί γνώριζε την αντιπάθεια του βασιλιά και του Ουέλινγκτον προς το Λεοπόλδο είτε διότι του ήταν γνωστός ο πρίγκιπας από τους Ναπολεόντειους πολέμους. Έτσι κι αλλιώς συνέφερε η εκλογή του, τη Ρωσία, γιατί ο Λεοπόλδος επιδίωκε για την Ελλάδα εκτεταμένα όρια. Και η Γαλλία, που αρχικά είχε αντιρρήσεις, έδωσε τη συγκατάθεσή της, γιατί ήταν πιθανό να παντρευτεί ο πρίγκιπας τη Γαλλίδα πριγκίπισσα Λουΐζα από τον οίκο της Ορλεάνης[15]. Το μόνο εμπόδιο για την τελική απόφαση ήταν ότι ο Λεοπόλδος συνδεόταν με τη βασιλική οικογένεια με οικογενειακούς δεσμούς και είχε ιδιάζουσα θέση στη βρετανική επικράτεια. Η λύση δόθηκε με το να αναφερθεί μαζί με την εκλογή του, ότι δεν ήταν μέλος της βασιλικής οικογένειας της Αγγλίας και ότι δε θα είχε αξιώσεις στα πράγματά της[16].
Ο Λεοπόλδος ήταν σαράντα ετών. Είχε σύζυγό του την Καρλότα, κόρη του βασιλιά της Αγγλίας, που πέθανε πρόωρα. Από τότε έμενε μόνιμα στην Αγγλία και συνδέθηκε με τη χώρα, λόγω του γάμου της αδελφής του με τον αδελφό του βασιλιά της Αγγλίας, δούκα Κεντ. Ήταν φίλος με τον Κάννιγκ και έτρεφε συμπάθεια στο φιλελεύθερο κόμμα των Ουίγων, οι οποίοι στηρίζονταν στην εκλογή του και επιδίωκαν την παραμονή του στη χώρα μέχρι να εκλεγεί αντιβασιλέας. Αυτό δυσαρεστούσε την αγγλική κυβέρνηση των Τόρυ και ιδιαίτερα τον Ουέλινγκτον. Ο τελευταίος ήθελε την απομάκρυνση του Λεοπόλδου από την Αγγλία[17]. Παράλληλα η αγγλική κυβέρνηση έψαχνε να βρει κάποιον που δε θα τον επηρέαζε ο Καποδίστριας και δε θα βοηθούσε τις φιλελεύθερες ιδέες στα Επτάνησα. Αυτό σήμαινε πως ήταν βέβαιη η κυβέρνηση της Αγγλίας ότι μόλις πήγαινε ο Λεοπόλδος στην Ελλάδα θα έδιωχνε τον Καποδίστρια. Έτσι, πρόθυμα ενίσχυσε την υποψηφιότητά του για τον ελληνικό θρόνο[18].
Η ανεξαρτησία της Ελλάδας με μοναρχικό καθεστώς και ηγεμόνα το Λεοπόλδο
Στις 3 Φεβρουαρίου του 1830 υπογράφτηκε, λοιπόν, το τέταρτο πρωτόκολλο του Λονδίνου. Βάσει αυτού οι τρεις Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) συναίνεσαν στο σχηματισμό ανεξάρτητου, και όχι αυτόνομου πλέον, ελληνικού κράτους, με σύνορα τη γραμμή Λαμίας- Αχελώου, περιλαμβάνοντας σε αυτό και τις Εύβοια, Σκύρο και Κυκλάδες. Ταυτόχρονα ρυθμίστηκε και το καθεστώς του κράτους, ως μοναρχικό, με μονάρχη κληρονομικό και όχι κάποιον που θα προέρχονταν από τις τρεις Δυνάμεις, για να μην επηρεάζεται από αυτές. Έτσι, επέλεξαν το Λεοπόλδο, πρίγκιπα του Σαξονικού Κοβούργου, γιο του δούκα Φραγκίσκου[19]. Τέλος, το πρωτόκολλο προέβλεπε, την ελεύθερη άσκηση της λατρείας των Καθολικών στην Ελλάδα, των οποίων υπεύθυνος των δικαιωμάτων θα ήταν ο ηγεμόνας, που όφειλε να εγγυηθεί και προς τους υπόλοιπους υπηκόους του την ίση μεταχείρισή τους, ώστε να είναι περιττή η, έως τότε, υφιστάμενη προστασία[20].
Η αποδοχή του θρόνου με όρους
Αρχικά, ο Λεοπόλδος δέχτηκε την εκλογή του με τιμή. Στη συνέχεια έλαβε την αναφορά του Καποδίστρια, με τις συμβουλές που του είχε ζητήσει το 1829, μέσω του έμπιστού του Στόκμαρ και ενημερώθηκε για τα πράγματα της Ελλάδας[21]. Ο Λεοπόλδος ενστερνιζόμενος τις απόψεις αυτές εργάστηκε με ζήλο υπέρ του ελληνικού κράτους. Βλέποντας πως οι Δυνάμεις δεν του έδιναν τα σύνορα που ήθελε[22], έστειλε επιστολή (11 Φεβρουαρίου 1830) στους αντιπροσώπους των τριών αυλών (Μονμορενσύ, Λαβάλ, Άβερδην, Λιέβην), θέτοντας στις Δυνάμεις όρους, που θεωρούσε απαραίτητους για να αναλάβει την εξουσία[23].
Ο πρώτος όρος που έθεσε ο Λεοπόλδος ήταν να παρέχεται εγγύηση ασφάλειας στο ελληνικό κράτος από τις Δυνάμεις και ρητή υπόσχεση βοήθειας σε περίπτωση εξωτερικής επίθεσης. Ο δεύτερος, να θεσπιστεί ειδικό καθεστώς για την προστασία και την εξασφάλιση της θρησκευτικής και πολιτικής θέσης των Ελλήνων της Κρήτης και της Σάμου, που θα υποτάσσονταν στην Πύλη, ώστε να διασφαλιστεί η θρησκευτική και πολιτική τους θέση και να προστατεύονται, με εγγυήσεις των τριών Δυνάμεων, από κάθε είδους καταπίεση και αιματοχυσία. Ο τρίτος, να τροποποιηθεί η συνοριακή γραμμή της Ηπείρου, για την ασφάλεια του κράτους. Επιθυμούσε η τροποποίηση αυτή να γίνει με τέτοιον τρόπο, ώστε το σύνορο να ξεπερνά την αριστερή όχθη του Ασπροποτάμου (Αλιάκμονα), μέχρι τα δηλωμένα όρια προς το βορρά, ως την επαρχία του Βλοχού, ακολουθώντας το φυσικό όριο που σχηματίζουν τα βουνά προς τα ανατολικά, τα οποία συνδέονται με το όρος Οίτη (αποσκοπούσε το βόρειο σύνορο να είναι έως τη γραμμή Αμβρακικού- Παγασητικού)[24]. Τέταρτος, οι Δυνάμεις να παρέχουν στην Ελλάδα χρηματική βοήθεια για τις ανάγκες της, μέχρι αυτή να ανακάμψει οικονομικά. Πέμπτος, να δοθεί στρατιωτική επικουρία, με δυνατότητα παράτασης της διαμονής της στην Ελλάδα, μέχρι ο Λεοπόλδος να οργανώσει το στρατό[25]. Τέλος, τους δήλωσε πως αν δε συμμετείχε στην εκλογή του ο ελληνικός λαός, δε θα δεχόταν το θρόνο. Επειδή, όμως η διάσκεψη θεώρησε απαράδεχτο το περιεχόμενο της επιστολής, αυτή του επιστράφηκε πίσω και ο Λεοπόλδος την ξαναέστειλε, παραθέτοντας τους όρους ως παρατηρήσεις[26].
Η απάντηση των Δυνάμεων στους όρους του Λεοπόλδου
Οι Δυνάμεις δυσαρεστήθηκαν από την απάντηση του Λεοπόλδου. Και στις 8/20 Φεβρουαρίου συντάχτηκε και υπογράφτηκε από κοινού νέο πρωτόκολλο, ως απάντηση στις πέντε παρατηρήσεις του Λεοπόλδου, το οποίο και του ανακοινώθηκε αμέσως. Οι Δυνάμεις συμφώνησαν να εγγυηθούν για την ασφάλεια του κράτους από κάθε εξωτερική απειλή. Του δήλωσαν ότι η Σάμος και η Κρήτη πρέπει να παραμείνουν υπό την κυριαρχία της Πύλης. Όμως, τον διαβεβαίωσαν ότι θα παρέχουν στους κατοίκους αυτών των νησιών εγγύηση ασφάλειας από κάθε αντίποινα. Για να τους προστατεύσουν μάλιστα, από κάθε αυθαιρεσία και βιαιότητα, δήλωσαν ότι θα χρησιμοποιούσαν την επιρροή τους στην Πύλη. Ήταν κάθετοι προς την τροποποίηση των προκαθορισμένων συνόρων. Αποφάσισαν ότι θα παρείχαν οικονομική βοήθεια στο Λεοπόλδο, υπό την εγγύηση των δανείων της Ελλάδας[27]. Έδωσαν τη συγκατάθεσή τους να παραμείνει για ένα χρόνο ακόμη το ήδη βρισκόμενο στην Ελλάδα, γαλλικό στράτευμα, με δυνατότητα παράτασης του χρόνου διαμονής του, αν κριθεί αυτό αναγκαίο[28]. Για το αν θα λάμβανε μέρος ο ελληνικός λαός στην εκλογή του Λεοπόλδου, δεν έγινε καμία αναφορά. Αποφασίστηκε, αφού επισυναφθεί το νέο αυτό πρωτόκολλο στα πρωτόκολλα της 3ης Φεβρουαρίου, να γνωστοποιηθούν όλα στην τουρκική και την ελληνική κυβέρνηση[29].
Η παρασκηνιακή δράση του Λεοπόλδου
Μέχρι να δώσει, ο Λεοπόλδος, οριστική απάντηση στις Δυνάμεις, ανέπτυξε μεγάλη παρασκηνιακή δράση για την πραγμάτωση των όρων του, μέσω επιστολών προς τον αντιπρόσωπο της Αγγλίας Άβερδην και τον υπουργό Ουέλινγκτον. Οι επιστολές αυτές φανερώνουν, πέρα από τη μεγάλη αμηχανία που είχε ο πρίγκιπας έως την τελική απόφαση, και το μεγάλο του ενδιαφέρον για το ελληνικό θέμα, την πραγμάτωση των παρατηρήσεών του και την προσπάθεια επίλυσης κάθε προβλημάτων, που θα εμπόδιζαν την κατοχή του στέμματος της Ελλάδας[30].
Η προσδοκία του Λεοπόλδου για την αλλαγή των συνόρων τον έφερνε σε αντίθεση με την αγγλική πρόταση, η οποία έθετε εκτός των ελληνικών ορίων την Άρτα και την περιοχή βόρεια του Παγασητικού κόλπου[31]. Οι Άγγλοι φοβούνταν μία ενδεχόμενη αποστασία τών, υπό αγγλική κατοχή, Ιονίων νήσων, για την ενοποίησή τους με τη γειτονική Ελλάδα. Ως δάνειο, δόθηκε από την Αγγλία μόνο ένα χρηματικό ποσό, και αυτό πολύ λιγότερο από αυτό που είχε ζητηθεί. Ο Λεοπόλδος ήρθε σε αντιπαράθεση με την αγγλική κυβέρνηση. Με στήριξη της βρετανικής αντιπολίτευσης θέλησε ο πρίγκιπας να εξαναγκάσει τον Ουέλινγκτον να δεχτεί τις αξιώσεις του, κυρίως για το θέμα των ελληνικών συνόρων και του δανείου[32].
Παράλληλα επιδιώκοντας ο Λεοπόλδος να παντρευτεί την κόρη του δούκα της Ορλεάνης, ήθελε να εξασφαλίσει δεσμούς με τη Γαλλία, που θα εξισορροπούσαν την αρνητική στάση της Αγγλίας προς την Ελλάδα. Ο γάμος αυτός, όμως, δεν έγινε και ο Ουέλινγκτον έμεινε άκαμπτος στο θέμα των συνόρων[33]. Ακόμα και στο δάνειο που ζήτησε από τις Δυνάμεις, που ήταν απαραίτητο για τις ανάγκες της Ελλάδας, και που σε αυτό ήλπιζε να ανταποκριθούν οι τρεις Δυνάμεις, του προσφέρθηκε πολύ λιγότερο από το αναγκαίο ποσό και μόνο από την Αγγλία (500.000 αγγλικές λίρες)[34]. Αυτό δυσαρέστησε το Λεοπόλδο και τον ανάγκασε να απειλήσει τις Δυνάμεις με παραίτηση. Ήλπιζε ότι η παραίτησή του δε θα γινόταν αποδεχτή από την πολιτική της Γαλλίας, της Ρωσίας, ακόμα και της Βρετανίας, αλλά έκανε λάθος[35].
Στο μεταξύ οι επιστολές με τις συμβουλές που είχε ζητήσει ο Λεοπόλδος παλαιότερα από τον Καποδίστρια, έφτασαν με καθυστέρηση, σε αυτή την κρίσιμη στιγμή και επιβεβαίωναν τους φόβους του Λεοπόλδου για την κατάσταση της Ελλάδας. Γι’ αυτό κατηγορήθηκε ο Καποδίστριας από τους πολιτικούς του αντιπάλους, ότι ήταν υπαίτιος της παραίτησης του Λεοπόλδου[36]. Ο τελευταίος είχε επίγνωση της κατάστασης. Η πραγματική, όμως, αιτία ήταν η επίμονη άρνηση της βρετανικής κυβέρνησης να δεχτεί τους όρους, που θα ενίσχυαν τη θέση του ηγεμόνα[37]. Εξάλλου την ίδια ερμηνεία έδωσε και ο ίδιος αργότερα (το 1862), σε σχετικό υπόμνημά του στον Πάλμερστον[38].
Οι Δυνάμεις παρά την αρχική αντίθεση του δούκα Ουέλινγκτον, δέχτηκαν τελικά (30 Απριλίου 1830) το ποσό του δανείου που ζητούσε ο Λεοπόλδος[39]. Στην αρχή, επιθυμούσαν να τον δεσμεύσουν, ως προς τη χρήση δανείου και του παραχωρούσαν μέχρι πρότινος, ποσό πολύ λιγότερο των απαιτήσεων του. Ήθελαν τα χρήματα να χρησιμοποιηθούν αποκλειστικά στη στρατολογία και στη διατήρηση ξένων στρατευμάτων, τα οποία θα συνόδευαν τον ηγεμόνα στην Ελλάδα και όχι σε παραγωγικά έργα. Η επιμονή και οι πιέσεις του Λεοπόλδου, όμως, όπως αναφέρθηκε, ματαίωσαν τα σχέδια των Δυνάμεων. Αργότερα, στις 7 Μαΐου αναγκάστηκαν να του αναγνωρίσουν το δικαίωμα να καλύπτει με τα χρήματα και άλλες ανάγκες του ελληνικού κράτους[40].
Την 1η Μαΐου 1830 ο Άβερδην του ανήγγειλε με επιστολή του, την απόφαση των συμμαχικών δυνάμεων να ικανοποιήσουν το τελευταίο του αίτημα, και ότι πρόκειται να εγγυηθούν από κοινού δάνειο 60.000.000 φράγκων προς την Ελλάδα[41]. Συγχρόνως, όμως, του ζήτησε να έλθει σε επαφή μαζί τους για να διευθετηθούν τα ζητήματα της χώρας. Ο πρίγκιπας φοβούμενος, ίσως, τους διπλωματικούς ελιγμούς των διπλωματών, ζήτησε να διευθετηθούν τα θέματα αυτά εγγράφως. Το πιο πιθανό είναι ότι είχε ήδη λάβει την απόφαση να αρνηθεί το στέμμα, πριν μάλιστα, λάβει τις επιστολές του κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια. Με τις αναφορές του Καποδίστρια εξάλλου ταυτίζονταν και οι πληροφορίες που έπαιρνε από το στρατηγό Τσώρτς, που ήταν πολύ ανήσυχος[42].
Η παραίτηση του Λεοπόλδου και οι κατηγορίες της αντιπολίτευσης στον Καποδίστρια
Τελικά, στις 21 Μαΐου του 1830, ο Λεοπόλδος δήλωσε την παραίτησή του στις Δυνάμεις και τη 1η Ιουνίου ενημέρωσε και τον Καποδίστρια για αυτή[43]. Ο Καποδίστριας ανησύχησε, γιατί αυτό θα είχε μεγάλες επιπτώσεις στην Ελλάδα και όλες οι κατηγορίες θα έπεφταν πάνω του, όπως και έγινε[44]. Όλοι κατηγόρησαν τον Καποδίστρια ότι εσκεμμένα περιέγραψε προβληματική την κατάσταση της χώρας στο Λεοπόλδο, και επηρέασε τον τελευταίο, γιατί αποσκοπούσε σε μία πλήρη εξάρτηση της Ελλάδας από τη Ρωσία[45].
Σε πρώτη φάση κατηγορίες προς τον Καποδίστρια υπήρξαν από μέλη της Γερουσίας, που επηρεάστηκαν από την αντιπολίτευση[46]. Οι πρόκριτοι από την άλλη αντιδρούσαν, γιατί περίμεναν ανάκτηση της επιρροής τους, που τους την είχαν στερήσει τα μέτρα του κυβερνήτη. Ορισμένοι, μαζί με τους Φαναριώτες ήλπιζαν στο διορισμό τους, ως μέλη του συμβουλίου του ηγεμόνα. Οι Μαυροκορδάτος, Τρικούπης, Ζωγράφος κ. ά., που στην πλειοψηφία τους απάρτιζαν την καλούμενη αγγλική φατρία, πίστευαν πως με την εκλογή του νέου ηγέτη, εκτός από την επάνοδό τους σε δημοτικά αξιώματα, θα γινόταν η Ελλάδα ένα από τα φωτισμένα και ανεπτυγμένα κράτη της Ευρώπης. Ανέμεναν από το Λεοπόλδο χορήγηση συντάγματος, καθιέρωση της ελευθεροτυπίας, αλλαγές στην παιδεία και άλλα μέτρα που τους στέρησε ο Καποδίστριας. Η σφοδρή επιθυμία της αλλαγής οδήγησε τους αντιπολιτευόμενους να δέχονται ακόμα, αδιαμαρτύρητα τους υπόλοιπους όρους των πρωτοκόλλων. Γενικά η συνεργασία αγγλικών παραγόντων και αντιπολίτευσης εντάθηκε σε τέτοιο βαθμό τους πρώτους μήνες του 1830, ώστε η τελευταία φαίνεται ότι βρίσκεται υπό βρετανική προστασία[47].
Η αντιπολίτευση από την εκλογή ακόμα, του Λεοπόλδου έως και την παραίτησή του προσπάθησε να επωφεληθεί των ευκαιριών και να απαλλαγεί από τον Καποδίστρια[48]. Φαίνεται μάλιστα, ότι στην προσπάθεια αυτή και ιδιαίτερα ο Μαυροκορδάτος με ορισμένα στελέχη της αγγλικής μερίδας, διατήρησαν μυστική αλληλογραφία με τον πρίγκιπα. Επιπλέον, χαρακτηρίζονταν από έλλειψη κοινής ιδεολογίας και το μόνο που τους συνέδεε ήταν η αντιπαλότητα που είχαν με τον Καποδίστρια. Αυτό φαίνεται και στις διαφορετικές τους προσδοκίες. Τα κέντρα των εξεγέρσεων ήταν κυρίως η Ύδρα και η Μάνη[49].
Τις κατηγορίες της αντιπολίτευσης προς τον Καποδίστρια, ενίσχυσαν οι φιλελεύθερες ιδέες της Ιουλιανής Επανάστασης, που ξέσπασε το 1830 στη Γαλλία. Τότε ο Καποδίστριας προσπάθησε να βρει βοήθεια από τη Ρωσία και γι’ αυτό απομονώθηκε ως ρωσόφιλος[50]. Ο αγώνας του για την υπεράσπιση των συμφερόντων της Ελλάδας, αν και δύσκολος συνεχίστηκε[51].
Επίλογος
Η αποχώρηση του Λεοπόλδου, σε συνδυασμό με την Ιουλιανή Επανάσταση στη Γαλλία, καθυστέρησαν το διακανονισμό της ελληνικής υπόθεσης[52]. Ακολούθησε αλλαγή της αγγλικής κυβέρνησης (με πρωθυπουργό τον Γκρέυ). Ο νέος υπουργός εξωτερικών της Αγγλίας, Πάλμερστον, έδρασε υπέρ της βελτίωσης του βόρειου συνόρου της Ελλάδας[53]. Παράλληλα ο Καποδίστριας με διπλωματικούς χειρισμούς κατάφερε τελικά, να οριστούν τα σύνορά της, στη γραμμή που είχε αποφασισθεί με τη συνθήκη της Αδριανούπολης το 1829[54]. Έτσι, προσαρτήθηκε στην χώρα ολόκληρη η Αιτωλοακαρνανία[55]. Επομένως, ακόμα και αν ήταν αληθείς οι συκοφαντίες που διέρρεαν για τις προθέσεις του κυβερνήτη, το αποτέλεσμα ήταν θετικό για την Ελλάδα. Ο κυβερνήτης δεν πρόλαβε, όμως, να πληροφορηθεί τις εξελίξεις, γιατί δολοφονήθηκε, το Σεπτέμβριο του 1831[56]. Ο Λεοπόλδος βασίλεψε στο βελγικό κράτος, με επιτυχία, από το 1831 έως το θάνατό του (1865), ως Λεοπόλδος Α΄[57]. Νέος βασιλιάς της Ελλάδας ορίστηκε ο Όθωνας, με τη συνθήκη του Λονδίνου στις 7 Μαΐου του 1832[58]. Τέλος, με τη συνθήκη της Κωνσταντινουπόλεως (21 Ιουλίου 1832), ο σουλτάνος αναγνώρισε τα νέα σύνορα της ανεξάρτητης Ελλάδας[59].
Βιβλιογραφία – Αναφορές
[1] Α. Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, τ. Β΄, Αθήνα 1967, σ. 1015-1018.
[2] Στο ίδιο, σ. 1025-1026.
[3] Α. Δεσποτόπουλος, Ο κυβερνήτης Καποδίστριας και η απελευθέρωσις της Ελλάδος, (1954. Αθήνα 1996), σ. 252 (αναφέρει ότι η αντίθεση των προνομιούχων τάξεων προς την ασκούμενη από τον Καποδίστρια φιλολαϊκή πολιτική και η αντίδραση των ξένων και δή της Αγγλίας και από το 1830 και της Γαλλίας, στην πολιτική εθνικής ανεξαρτησίας του κυβερνήτη, βρίσκονταν στο βάθος των πολιτικών γεγονότων και των εσωτερικών συγκρούσεων των ετών 1830 και 1831 κυρίως). D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας, Αθήνα 2009, σ. 102-103.
[4] Α. Δασκαλάκης, «Οι λόγιοι της παραιτήσεως του Λεοπόλδου από του ελληνικού θρόνου και η πιστευόμενη ευθύνη του Καποδίστρια», ΕΕΦΣΠΑ, 17(1966-1967), 111-122.
[5] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 198-200. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 119-120. Γ. Δαφνής, Ιωάννης Α. Καποδίστριας. Η γένεση του ελληνικού κράτους, Αθήνα 1976, σ. 581. Α. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ. Η΄, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 499, 503, 510-514. Α. Δεσποτόπουλος, «Η συνθήκη της Αδριανουπόλεως. Μεταστροφή της αγγλικής πολιτικής», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους [Ι.Ε.Ε.], τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 536. Α. Δεσποτόπουλος, «Η αναγνώριση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους», Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 536. Γ. Γιαννόπουλος, «Διπλωματία», Ιστορία του νέου ελληνισμού, τ. 3, Αθήνα (Ελληνικά Γράμματα) 2003, 264. Θ. Βερέμης – Γ. Κολιόπουλος, Ελλάς. Η σύγχρονη συνέχεια. Από το 1821 μέχρι σήμερα, 42006, σ. 214. Dakin, ό. π., σ. 100-101.
[6] Δαφνής, ό. π., σ. 584. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 555.
[7] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 161.
[8] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τ. ΙΕ’, Αθήνα (‘’ο Φοίνιξ‘’) 1939, σ. 945. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 111-112.
[9] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 122-123.
[10] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 123-124. Π. Πετρίδης, Η διπλωματική δράσις του Ιωάννου Καποδίστρια υπέρ των Ελλήνων 1814-1831, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 189. Δαφνής, ό. π., σ. 586. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 503, 506. Dakin, ό. π., σ. 101.
[11] Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 536. Σ. Παπαγεωργίου, Από το Γένος στο Έθνος. Η θεμελίωση του ελληνικού κράτους 1821-1862, Αθήνα 22005, σ. 261.
[12] Πετρίδης, ό. π., σ. 191-192. Δάφνης, ό. π., σ. 584-586.
[13] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 507. Χ. Λούκος, Η αντιπολίτευση κατά του κυβερνήτη Ιω. Καποδίστρια 1828-1831, 1988, σ. 174.
[14] Dakin, ό. π., σ. 101.
[15] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ό. π., σ. 945. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 127. Δαφνής, ό. π., σ. 586. Dakin, ό. π., σ. 101.
[16] Πετρίδης, ό. π., σ. 190.
[17]Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ό. π., σ. 945. Δαφνής, ό. π., Ηγέτης των Ελλήνων. Λεοπόλδος ὁ μετρημένος, σ. 584.
[18] Δαφνής, ό. π., σ. 585, 587. Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 536.
[19] Πετρίδης, ό. π., σ. 190. Δαφνής, ό. π., σ. 583. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 170. Χ. Λούκος, «Ο κυβερνήτης Καποδίστριας», Ιστορία του νέου ελληνισμού, τ. 3, Αθήνα (Ελληνικά Γράμματα) 2003, 202. Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 260-261. Dakin, ό. π., σ. 101.
[20] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 202. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 120-122. Δαφνής, ό. π., Έγκλημα στην εκκλησία, σ. 581-582. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 513, 515. Λ. Διβάνη, Η εδαφική ολοκλήρωση της Ελλάδας (1830-1947), 2000, σ. 113-114. Στο ίδιο, Α΄ πρωτόκολλο της 22.1/3.2.1830 περί ανεξαρτησίας της Ελλάδος, σ. 133-134. Γιαννόπουλος, ό. π., 264-265. Βερέμης-Κολιόπουλος, ό. π., σ. 214-215.
[21] Δαφνής, ό. π., σ. 585 (το περιεχόμενο των επιστολών του Καποδίστρια).
[22] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 513. Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 537 (γενικότερη αναφορά στα άρθρα του πρωτοκόλλου). Βερέμης-Κολιόπουλος, ό. π., σ. 214 (αναφέρει ότι η θετική εξέλιξη του ελληνικού ζητήματος στον τομέα της κυριαρχίας δε συνοδεύτηκε από ανάλογη εξέλιξη σε αυτόν των ορίων της νέας χώρας. Η συνδιάσκεψη του Λονδίνου, το Νοέμβριο του 1829, αποδεχόμενη την ανεξαρτησία της Ελλάδας, όρισε ως βόρεια σύνορα τις εκβολές του ποταμού Αχελώου και όρος Οίτη, νότια δηλαδή των συνόρων που είχε ορίσει το πρωτόκολλο του Λονδίνου, ως αποζημίωση προς το σουλτάνο για τη στέρηση του φόρου υποτελείας που προέβλεπε το πρωτόκολλο αυτό). Dakin, ό. π., σ. 101 (γράφει ότι, όταν ήρθε η ώρα να δοθεί το στέμμα στο Λεοπόλδο, οι Δυνάμεις εγκατέλειψαν την ευνοϊκή γραμμή Άρτας- Βόλου και στη θέση της διάλεξαν τη νοτιότερη, από τον Ασπροπόταμο ως το Ζητούνι, εξαιρώντας τη Σάμο και την Κρήτη από το προβλεπόμενο βασίλειο της Ελλάδας).
[23] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 127-128. Πετρίδης, ό. π., σ. 193. Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 536. Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 261. Dakin, ό. π., σ. 101-102.
[24] Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 264.
[25] Στο ίδιο, σ. 261.
[26] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ό. π., σ. 945. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 128. Πετρίδης, ό. π., σ. 193. Δαφνής, ό. π., σ. 587. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 516.
[27] Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 261.
[28] Δ. Θεμέλη-Κατηφόρη, Το γαλλικό ενδιαφέρον για την Ελλάδα στην περίοδο του Καποδίστρια 1821-1831, Αθήνα 1985, σ. 169 (κάνει λόγο για επικρίσεις από τα γαλλικά στρατεύματα και όχι μόνο εναντίον των Ελλήνων και για αρνητικές πληροφορίες που έφθαναν στο Γαλλικό τύπο και στις κρατικές υπηρεσίες σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης στην Ελλάδα).
[29] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 129-130. Δαφνής, ό. π., σ. 582, 587.
[30] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 130.
[31] Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 264 (περισσότερα για την αγγλική πρόταση).
[32] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 517.
[33] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 162-163. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 555. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 176-177.
[34] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 133. Θεμέλη-Κατηφόρη, ό. π., σ. 167 (γράφει ότι για τους Άγγλους επιχειρηματίες ο ελληνικός χώρος δεν παρουσίαζε την ασφάλεια, που για τους Γάλλους εγγυόταν η εκεί παρουσία του γαλλικού στρατού, και η αβεβαιότητα, τέλος, αναφορικά με τη λύση του ελληνικού προβλήματος δεν τους ενθάρρυνε).
[35] Δαφνής, ό. π., σ. 588-589. Dakin, ό. π., σ. 102.
[36] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 528, 560.
[37] Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 261-262. Στο ίδιο, σ. 264 (αναφέρει ότι ο Λεοπόλδος θεωρούσε ασύμφορη την ανάρρησή του στην κεφαλή ενός μικρού και εκτεθειμένου ‘’σε παντοίους κινδύνους’’ κράτους).
[38] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 209. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 556 (αναφέρει ότι δύο κυρίως αιτίες οδήγησαν το Λεοπόλδο στην παραίτηση. Η μη συμμετοχή του ελληνικού λαού στις διπλωματικές διαπραγματεύσεις και το σπουδαιότερο αίτιο, ο περιορισμός των ελληνικών ορίων. Τη γραμμή Βόλου-Άρτας τη θεωρούσε ο Λεοπόλδος conditio sine qua non). Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 171, 176-177. Διβάνη, ό. π., σ. 117.
[39] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 518.
[40] Θεμέλη-Κατηφόρη, ό. π., σ. 130-131.
[41] Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 183 (για περισσότερες πληροφορίες).
[42] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 133-134.
[43] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ό. π., σ. 945. Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 128. Πετρίδης, ό. π., σ. 197. Δαφνής, ό. π., σ. 587. Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 542.
[44] Θεμέλη-Κατηφόρη, ό. π., σ. 161. Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 558-559.
[45] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 146, 152, 158. Ε. Κούκκου, «Τα πολιτικά γεγονότα», Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 544. Dakin, ό. π., σ. 102. Στο ίδιο, σ. 103 (Ο Dakin αναφέρει ότι η αντιπολίτευση διέσυρε τον Καποδίστρια στη Γαλλία και στην Αγγλία, διαδίδοντας το μύθο ότι είχε πουληθεί ο κυβερνήτης στη Ρωσία και ότι σχεδίαζε την ενσωμάτωση των νησιών του Ιονίου στο νέο ελληνικό κράτος. Ότι ο στόχος του Καποδίστρια ήταν να διαιωνίσει το καθεστώς του και ότι θα εξόριζε τους γαλλόφιλους και αγγλόφιλους οπαδούς του συνταγματικού κόμματος).
[46] Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 265.
[47] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 509, 535, 560. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 177-181.
[48] Χ. Λούκος, «Ὁ Κυβερνήτης Ἰω. Καποδίστριας καί οἱ Μαυρομιχαλαῖοι», Μνήμων, 4 (1974), 27-31 (για περισσότερες πληροφορίες, όπου γίνεται λόγος για την προσπάθεια του Πετρόμπεη και των άλλων Μαυρομιχαλαίων να επωφεληθούν την εκλογή του Λεοπόλδου για την αντικαποδιστριακή τους δράση). Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 533.
[49] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 255-256. Δαφνής, ό. π., σ. 597. Κούκκου, ό. π., 544-545 (πληροφορίες για την αντικαποδιστριακή δράση στην Ύδρα). Στο ίδιο, 547-548, (επιπλέον πληροφορίες για την αντικαποδιστριακή δράση στην Ύδρα). Παπαγεωργίου, ό. π., Τα κέντρα της καποδιστριακής αντιπολίτευσης, σ. 265-273. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 183, 229. Λούκος, «Κυβερνήτης», 190-192, 200, 202-203, 205-208. Dakin, ό. π., σ. 103.
[50] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 255 (αναφέρει ότι μετά από την Ιουλιανή Επανάσταση η γαλλική εξωτερική πολιτική ευθυγραμμίστηκε με την αγγλική και ο Γάλλος αντιπρόσωπος ακολουθούσε την ίδια στάση με τον Άγγλο απέναντι στο θέμα της Ελλάδας και τον κυβερνήτη της, που το θεωρούσαν φίλο της Ρωσίας). Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 572, 573, 588. Λούκος, Αντιπολίτευση. Η Ιουλιανή Επανάσταση, σ. 211-227 (περισσότερα για τη συμβολή της Ιουλιανής Επανάστασης). Κούκκου, ό. π., 544-545. Λούκος, «Κυβερνήτης», 209 (αναφέρει ότι το καλοκαίρι του 1831 το τμήμα του γαλλικού στρατού που είχε παραμείνει στην Πελοπόννησο, ενώ είχε στηρίξει την ελληνική κυβέρνηση, άρχισε ξαφνικά να βλέπει με συμπάθεια την επαναστατική δράση της αντιπολίτευσης για πολιτικές ελευθερίες). Στο ίδιο, 205, 208. Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 265-266.
[51] Διβάνη, ό. π., σ. 118. Dakin, ό. π., σ. 103.
[52] Δαφνής, ό. π., σ. 593-594.
[53] Βακαλόπουλος, ό. π., σ. 577. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 301-302. Δεσποτόπουλος, «Αναγνώριση», 536.
[54] Πετρίδης, ό. π., σ. 202 (γράφει επίσης ο Πετρίδης ότι η συνδιάσκεψη στο Λονδίνο έγινε τελικά μετά από εκκλήσεις του κυβερνήτη, αποφασίστηκε δια του πρωτοκόλλου της 26ης Σεπτεμβρίου 1831 όπως ¨οἰ εν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεις προτρέψωσι τήν Πύλην, ἵνα ἐπανέλθη εἰς τήν γραμμήν τοῦ Βόλου και τῆς Ἅρτης τήν διά τοῦ πρωτοκόλλου τῆς 22ας Μαρτίου 1829 προταθεῖσαν¨). Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 265.
[55] Α. Δεσποτόπουλος, «Το ζήτημα των συνόρων και το πρωτόκολλο του Λονδίνου της 14/26 Σεπτεμβρίου 1831», Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 562-563 (για περισσότερες πληροφορίες). Dakin, ό. π., σ. 102.
[56] Δεσποτόπουλος, Κυβερνήτης, σ. 209, 258. Λούκος, «Κυβερνήτης», 64-66. Πετρίδης, ό. π., σ. 203. Δαφνής, ό. π., σ. 606-607. Λούκος, Αντιπολίτευση, σ. 375. Dakin, ό. π., σ. 103 (αναφέρει ότι ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου/9 Οκτωβρίου 1831 και ότι τον δολοφόνησαν οι Γεώργιος και Κων/νος Μαυρομιχάλιδες καθώς έμπαινε στο εκκλησάκι του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο). Κ. Βακαλόπουλος, «Πολιτικά γεγονότα από της 27 Σεπτεμβρίου ως το τέλος Δεκεμβρίου», Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 563.
[57] Λούκος, «Κυβερνήτης», 211. Παπαγεωργίου, ό. π., σ. 264.
[58] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ό. π., σ. 945. Dakin, ό. π., σ. 105.
[59] Δασκαλάκης, «Λόγιοι», 161-162, 166-167. Διβάνη, ό. π., σ. 119-124. Α. Δεσποτόπουλος, «Τελική ρύθμιση του ζητήματος», Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, Αθήνα (Εκδοτική Αθηνών) 2000, 575-576. Γιαννόπουλος, ό. π., 265-266. Βερέμης-Κολιόπουλος, ό. π., σ. 215.
Πηγή εικόνας
https://www.offlinepost.gr/2021/06/02/h-arnhsh-tou-thronou-ths-elladas-apo-ton-leopoldo-a/
Βιογραφικό Συντάκτριας
https://greekhumans.com/h-vasiliki-polyzwnh-syntaktria-sto-greekhumans/