Η δολοφονία του Καποδίστρια και η έκπτωση του πολιτικού μέτρου
Η παρουσία του Ιωάννη Καποδίστρια στην ιστορική διαδρομή του νεοσύστατου ελληνικού κράτους υπήρξε όχι απλώς καθοριστική, αλλά σχεδόν σωτηριολογική. Σε μια Ελλάδα εξουθενωμένη από τον Αγώνα και βαθιά διχασμένη, πολιτικά άπειρη και θεσμικά εύθραυστη, η έλευσή του έμοιαζε με δωρεά θείας πρόνοιας· όχι επειδή υπήρξε αλάνθαστος, αλλά διότι ενσάρκωνε εκείνο που έλειπε δραματικά: το μέτρο, την πνευματική ποιότητα της εξουσίας, την ανιδιοτελή διακονία του κοινού καλού.
Ο Καποδίστριας δεν υπήρξε τέκνο συγκυριών. Το κύρος του είχε κατακτηθεί στα μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα της διπλωματίας, εκεί όπου ο λόγος ζυγίζεται και η πολιτική απαιτεί βάθος νου και πλάτος ψυχής. Άνδρας υψηλής μόρφωσης, βαθιάς πίστης και σπάνιας ηθικής ακεραιότητας, δεν προσήλθε στην Ελλάδα ως σωτήρας, αλλά ως υπηρέτης. Η θεοσέβειά του δεν ήταν ρητορική· ήταν βιωματική, μετουσιωμένη σε εγκράτεια, θυσία και αυστηρότητα πρώτα προς τον εαυτό του.
Ακριβώς γι’ αυτό και κατέστη δυσβάστακτος. Διότι ο άριστος, όταν εμφανίζεται, δεν καθησυχάζει· κρίνει. Η παρουσία του απογυμνώνει τις ιδιοτέλειες, αποκαλύπτει τις ανασφάλειες, στερεί τα άλλοθι. Σε έναν τόπο όπου ο εγωισμός συχνά μεταμφιέζεται σε ελευθερία και η φατριαστική βούληση βαπτίζεται πολιτικό δικαίωμα, ο Καποδίστριας δεν μπορούσε παρά να θεωρηθεί απειλή. Όχι επειδή καταπίεζε, αλλά επειδή μετρούσε. Και ό,τι μετριέται, εκθέτει.
Η δολοφονία του δεν υπήρξε απλώς ένα πολιτικό έγκλημα· υπήρξε γεγονός βαθύτατα παιδαγωγικό, με την πιο αρνητική έννοια. Για να αντέξει η συνείδηση το βάρος της πράξης, έπρεπε να ανατραπεί η αξιολόγηση του προσώπου. Ο ανιδιοτελής βαφτίστηκε αυταρχικός, ο συγκροτημένος δεσποτικός, ο οραματιστής επικίνδυνος. Δεν επρόκειτο απλώς για συκοφαντία εκ των υστέρων, αλλά για αναγκαστική διαστροφή των κριτηρίων: αν ο άριστος ήταν πράγματι άριστος, τότε το έγκλημα ήταν ασυγχώρητο. Άρα έπρεπε να πάψει να είναι άριστος.
Εδώ ενεργοποιείται ένας βαθύτερος νόμος, όχι μόνο ιστορικός ή πολιτικός, αλλά πνευματικός. Η αδικία δεν μένει ποτέ χωρίς συνέπειες· όχι με τη μορφή εξωτερικής τιμωρίας, αλλά ως εσωτερική τύφλωση. Ένα έθνος που δολοφονεί εκείνον που ενσάρκωνε το μέτρο, δεν χάνει απλώς έναν ηγέτη· χάνει την ικανότητα να αναγνωρίζει το μέτρο. Το έγκλημα απαιτεί όχι μόνο δικαιολόγηση, αλλά και αναπροσαρμογή της συνείδησης. Έτσι, ο άριστος καθίσταται «ακατάλληλος», ενώ οι «κατάλληλοι» —δηλαδή οι ακίνδυνοι, οι βολικοί, οι μη ελεγκτικοί— προβάλλονται ως άριστοι.
Από εκείνη τη στιγμή, τα πολιτικά κριτήρια του νεοελληνικού κόσμου άρχισαν να μετατοπίζονται. Όχι πάντα συνειδητά, αλλά σταθερά. Το υψηλό έγινε ύποπτο, η αυστηρότητα απειλητική, η ανιδιοτέλεια μη ρεαλιστική. Αντίθετα, η μετριότητα άρχισε να θεωρείται εγγύηση ισορροπίας και η έλλειψη μεγέθους στοιχείο ασφάλειας. Η δολοφονία του Καποδίστρια δεν έκλεισε απλώς έναν πολιτικό κύκλο· άνοιξε έναν τρόπο σκέψης.
Κι όμως, η ιστορία —έστω καθυστερημένα— αποδίδει τη δικαιοσύνη της. Ακόμη και πολιτικοί του αντίπαλοι αναγνώρισαν, εκ των υστέρων, το σφάλμα της δολοφονίας και το μέγεθος του ανδρός. Όταν πια είχε σιγήσει η φωνή του και δεν ενοχλούσε με την παρουσία του, η αξία του έγινε ασφαλής προς αναγνώριση. Πρόκειται για σχεδόν κοινότοπο ιστορικό φαινόμενο: οι μεγάλοι άνδρες συχνά απομακρύνονται ως επικίνδυνοι όσο ζουν και τιμώνται μόνο αφού περάσουν στον ουρανό. Διότι τότε δεν μας κρίνουν. Δεν απαιτούν. Δεν μας εκθέτουν.
Έτσι, δολοφονώντας τον άριστο, η Ελλάδα δεν απώλεσε μόνο έναν Κυβερνήτη. Απώλεσε το μέτρο του πολιτικού της βίου. Και ξεκίνησε, σχεδόν ασυναίσθητα, να αναζητά το ακριβώς αντίθετο: όχι το καλύτερο, αλλά το βολικό· όχι το υψηλό, αλλά το ακίνδυνο. Και για να αντέξει αυτή η επιλογή, δεν την έκρυψε· την καθαγίασε.
Η μνήμη του Ιωάννη Καποδίστρια δεν ζητά εκδίκηση. Ζητά ιστορική μετάνοια και αυτογνωσία. Ζητά να κατανοήσουμε ότι τα έθνη δεν χάνονται μόνο όταν ηττώνται, αλλά κυρίως όταν, για να δικαιολογήσουν ένα άδικο έγκλημα, διαστρέφουν το κριτήριο του καλού και εξορίζουν —ή δολοφονούν— εκείνους που θα μπορούσαν να τα οδηγήσουν σε αληθινή ανάσταση.
1η δημοσίευση εδώ
Πηγή εικόνας
Γεώργιος Κ. Τασούδης – αρθρογράφος – συγγραφέας