Ελληνική Μουσική Παράδοση – η ιστορία της Σόφκας
Παράθεση της ιστορίας και σύντομη έρευνα του Αριστείδη Ρούνη
Του Αριστείδη Ρούνη*
Εισαγωγή
Είναι γεγονός πως ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παραδοσιακοί σκοποί, οι οποίοι υφίστανται σε κάθε έθνος ανά την υφήλιο. Έτσι, στην παρούσα ανάλυση θα αναλυθούν όλα εκείνα τα στοιχεία, που αφορούν τον όμορφο χορό «Σόφκα»
Θεωρητικό πλαίσιο
Όπως είδαμε σε προγενέστερο άρθρο μας, το οποίο μπορείτε να δείτε εδώ
https://greekhumans.com/choros-tremouliastos-analysh-toy-aristeidh-rounh/
Το πλαίσιο που καλύπτει αυτά τα στοιχεία περιορίζεται στην κοινωνική ομάδα που ορίζουμε ως «έθνος». Αν επιλέγαμε να εξεταστούν τα χαρακτηριστικά των χορών σε ένα κράτος, θα υπήρχε η πιθανότητα να υποπέσουμε σε σφάλμα. Ο πρώτος λόγος είναι ότι ότι σε ένα κράτος μπορεί να συναντήσει κανείς, τόσο παραδοσιακούς, όσο και μοντέρνους χορούς. Ο δεύτερος λόγος είναι πως υφίσταται ειδοποιός διαφορά μεταξύ των «εννοιών» κράτος και «έθνος». Σε ένα κράτος δηλαδή, υπάρχουν χοροί κοινωνικών ομάδων διαφόρων εθνών. Αυτό συμβαίνει διότι στις μέρες μας οι περισσότερες κοινωνίες είναι κατά κύριο λόγο πολυεθνικές ή τουλάχιστον δεν συνίστανται μόνο από τα άτομα ενός έθνους.
https://greekhumans.com/ego-eim-as-shn-pentavryson/
Λαογραφία
Όπως είδαμε σε προγενέστερο άρθρο μας, το οποίο μπορείτε να δείτε εδώ
https://greekhumans.com/greece-i-chara-tis-paradosis-apousiazei/
Ο επιστημονικός κλάδος που μελετά την κοινή παράδοση είναι η λαογραφία. Η λαογραφία μελετά τις εκδηλώσεις του «λαικού πολιτισμού», μέρος του οποίου είναι η παράδοση. Με άλλα λόγια, η επιστήμη αυτή μελετά τον λαό, όπου ως λαός νοείται ο αγροτικός πληθυσμός, σε αντίθεση με το έθνος.
https://greekhumans.com/elliniki-mousiki-paradosi-xoros-poustseno/
Μελέτη περίπτωσης
Περνώντας στην περίπτωση της ελληνικής παράδοσης, πρέπει να οριοθετηθεί η ανάλυση μας. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως με την έννοια ελληνική παράδοση δεν νοείται η παράδοση στο ελληνικό κράτος. Αντιθέτως, νοείται η παράδοση του Ελληνισμού. Με τον όρο Ελληνισμός αναφερόμαστε στο ελληνικό έθνος.
https://greekhumans.com/elliniki-mousiki-paradosi-i-istoria-tou-afousi/
Ελληνική παράδοση
Οι κάτοικοι από τα παλαιότερα έτη προσδίδουν ιδιαίτερη βαρύτητα στην διασκέδαση με τη συμμετοχή τους στα μουσικά δρώμενα του τόπου, δηλαδή σε δράσεις της ελληνικής παράδοσης. Παρευρίσκονται σε πολιτισμικές εκδηλώσεις, όπου το μέσο της διασκέδασης μπορεί να είναι τα χάλκινα όργανα, η κρητική λύρα ή η ποντιακή λύρα. Παρακάτω, θα αναφερθούμε σε συγκεκριμένη υποκατηγορία της ελληνικής παράδοσης και ειδικότερα στη «μουσική παράδοση» και στην ιστορία της Σόφκας.
Ελληνική μουσική παράδοση
Όπως είδαμε σε προγενέστερο άρθρο μας, το οποίο μπορείτε να δείτε εδώ
https://greekhumans.com/serra-o-xoros-twn-pontiwn/
Η μουσική παράδοση του ελληνικού λαού είναι ιδιαιτέρως πλούσια. Περιλαμβάνει τη παραδοσιακή μουσική της κάθε ομάδας του λαού, αλλά και τους παραδοσιακούς χορούς. Οι παραδοσιακοί χοροί είναι ο τρόπος έκφρασης του λαού υπό τους ήχους αυτού του είδους της μουσικής.
Η «Σόφκα» – πραγματική Ιστορία του Χορού
Στις πρόποδες του Πάικου, στην επαρχία Παιονίας, της Π.Ε Κιλκίς, στην Μακεδονία μας, υπάρχει το Ιστορικό κεφαλοχώρι της Γρίβας. Ένα χωριό που κατοικείται από το 817μ.χ. Εκεί, ζούσε μια κοπέλα, η Σοφία, κόρη του Διονυσίου και της Μαρίας Δήμκου που γεννήθηκε του 1905. Τα βάσανά της αρχίζουνε όταν καταλαβαίνει ότι είναι έγκυος, χωρίς να είναι παντρεμένη. Προσπαθώντας να κρύψει την κατάστασή της προφασίζεται ότι είναι άρρωστη. Προσπάθησε να κρατήσει την «αδιαθεσία» της μακριά από τους γονείς της, από φόβο για τις επικείμενες συνέπειες. Βλέποντας ό πατέρας της όμως ότι δεν καλυτερεύει, αποφασίζει να την κατεβάσει από τη Γρίβα, στη Γουμένισσα, στον Γιατρό Γιώργο Ρούσση.
Έτσι, αρχίζει η πλοκή!
Χορός : Γυναικείος, Τύπος : Συρτός, Ρυθμός: Επτάσημος
Μουσική: Κώστα Τζιάντσης (Γκαϊτατζής),
Χορευτικό μοτίβο : Μπέλα Ολυμπία με μικρές ποιοτικές διαφορές.
(Σημείωση: Συνήθως ακούγεται η οργανική μελωδία του χορού.
Κατά την διάρκεια ενός γλεντιού σε γάμο, στην Γρίβα, στην πλατεία του χωριού μια ηλικιωμένη πλησίασε την ορχήστρα που έπαιζε μουσική και συγκεκριμένα τον Γιώργο Ασαρτζή έναν εξαιρετικό οργανοπαίχτη κλαρίνου της περιοχής και του ζήτησε να παίξει την Σόφκα.
Της απάντησε ότι δεν γνωρίζει να παίξει αυτό τον χορό και της ζήτησε να του το τραγουδήσει ώστε να προσπαθήσει να το παίξει . Όταν τελικά άρχισε να παίζει την μελωδία διαπίστωσε ότι αρκετοί από αυτούς που ήταν στην πλατεία άρχισαν να λένε ¨να η Σόφκα¨, αναφέροντας το πόσο καιρό είχανε να την ακούσουν καθώς επίσης ότι γνώριζαν και το τραγούδι που υπάρχει στο τοπικό γλωσσικό ιδίωμα της Γρίβας. Να αναφέρουμε εδώ ότι το τραγούδι υπήρχε από παλιά αλλά είχε αρχίσει να εξαφανίζεται..
Μετά από αυτό το περιστατικό ο πατέρας του Γιώργου Ασαρτζή Τριαντάφυλλος Ασαρτζής επίσης ξακουστός και πολύ καλός οργανοπαίχτης ρώτησε στην Γουμένισσα ηλικιωμένους για να μάθει περισσότερες πληροφορίες για τον χορό, έτσι με την βοήθεια τους έβγαλε τα βήματα της Σόφκας.
Στην συνέχεια ο μπαρμπά Τριαντάφυλλος την έδειξε για πρώτη φορά μαζί με μια χοροδιδάσκαλο σε σεμινάριο στην Καβάλα το 2006 γιατί αυτός δεν ήξερε να μετράει τα βήματα, καθώς και σε ένα σεμινάριο που διοργάνωσε ο Λ.Ο. Αριδαίας ¨Οι Αλμπωπες¨ το 2008.
Από εκεί και πέρα ο χορός διαδόθηκε παντού και έφτασε σήμερα να είναι από το πιο αγαπημένους χορούς. Με λίγα λόγια χάρη στην ορχήστρα του Γιώργου Ασαρτζή και την βοήθεια του πατέρα του Τριαντάφυλλου Ασαρτζή διασώθηκε αυτός ο υπέροχος χορός της Γρίβας Γουμένισσας.
Για όλα τα παραπάνω μας ενημέρωσε ο χοροδιδάσκαλος Παντελής Πασχαλίδης από τον Πολυπλάτανο Νάουσας τα οποία του τα μετέφερε ο Γιώργος Ασαρτζής.
Οι στίχοι σήμερα
Στάνι κι όϊμε, Σόφκε να τάτκο, να γκράντα Γκουμεντζζια.
Стани ки ојме, Софке на татко, на града Гуменџа.
Σήκω θα πάμε, Σοφούλα κόρη μου, στην πόλη Γουμένισσα.
Ωχ αμαν – αμαν, μπέλα Σοφιο, να γκράντα Γκουμεντζζια.
Ох аман аман, бела Софио, на града Гуменџjа.
Ωχ αμαν – αμαν, άσπρη Σοφία, στην πόλη Γουμένισσα.
Τάμο κι οϊμε, Σοφκε να τατκο, να ικιμτζζιατα.
Таму ки ојме, Софке на татко, на икимџијата.
Εκεί θα πάμε, Σοφούλα κόρη μου, στο γιατρό.
Ωχ αμαν – αμαν, μπέλα Σοφιο, να Γκόνο Ρούσιν.
Ох аман аман, бела Софио, на града Гуменџа.
Ωχ αμαν – αμαν, άσπρη Σοφία, στον Γκόνο Ρουσίν*
*(γιατρός από τη Γουμένισσα)
Ον ντα νι καζια, Σοκφε να τατκο, σιο τιε μπολκατα.
Он да ни каже, Софке на татко, што ти е болката.
Αυτός να μας πει, Σοφούλα κόρη μου, ποια είναι η αρρώστια σου.
Ωχ αμαν – αμαν, μπελα Σοφιο, σιο τιε μπολκατα?
Ох аман аман, бела Софио, што ти е болката?
Ωχ αμαν – αμαν, άσπρη Σοφία, ποιά είναι η αρρώστια σου?
Κάζζι νι κάζζι, Γκόντσε να Μπάϊο, σιο μου ε μπόλκατα?
Кажи ни, кажи Гонче на бајо, што му е болката?
Πες μας, πες Γκόντσσε να Μπάϊο*, ποιά είναι η αρρώστια της;
*(ο αδερφός του πατέρα, δηλ. ο θείος.)
Ωχ αμαν – αμαν, Γκόντσε να Μπάϊο, Σοφκιντα μπολκα.
Ох аман – аман, Гонче на бајо, Софкинта болка.
Ωχ αμάν – αμάν, Γκόντσσε να μπάιο, της Σοφίας την αρρώστια.
Σοφκιντα μπολκα, μιλε μπάϊ Ντινο, ια μομα ια ντετα.
Софкинта болка, миле бај Дино, ја мома ја дета.
Της Σοφίας η αρρώστια, αγαπητέ θείε Ντίνο, ή κορίτσι ή αγόρι.
Ωχ αμαν – αμαν, μιλε μπαϊ Ντίνο, ια μομα ια ντετα!
Ох аман аман, миле бај Дино, ја мома ја дета!
Ωχ αμάν – αμάν, αγαπητέ θείε Ντίνο, ή κορίτσι ή αγόρι!
Κουπι μι κουπι, τι μιλε τατκο, πιπελοφ φουσταν.
Купи ми купи, ти миле татко, пипелоф фустан.
Αγόρασέ μου αγόρασε, εσύ αγαπητέ πατέρα, σταχτί φόρεμα.
Ωχ αμαν – αμαν, σιαρενα πολκα, ζα μλαντα νεβεστα.
Ох аман – аман, шарена полка, за млада невеста.
Ωχ αμάν – αμάν, χρωματιστή πόλκα*, για νεαρή νύφη.
*(μάλλινο γυναικείο πανωφόρι)
Τεμπε νε τι λιτσια, Σοφκε να τατκο, ζα πολκα σιαρενα.
Тебе не ти лича, Софке на татко, за полка шарена.
Εσένα δεν σου ταιριάζει, Σοφούλα κόρη μου, για πόλκα χρωματιστή.
Ωχ αμαν – αμαν, μπελα Σοφιο, ζα πιπελοφ φουσταν.
Ох аман – аман, бела Софи0, за пипелоф фустан.
Ωχ άμαν – άμαν, άσπρη Σοφία, για σταχτί φόρεμα.
Τεμπε τι λιτσια, Σοφκε να τατκο, ζα μπελα λιγκαρκα.
Тебе ти лича, Софке на татко, за бела лигарка.
Εσένα σου ταιριάζει, Σοφούλα κόρη μου, για άσπρη λίγκαρκα*.
*(Κυρίως νυχτερινή φορεσιά για άνδρες και γυναίκες.
Φοριόταν και σε άλλες περιπτώσεις. Unisex ρούχο θα το λέγαμε σήμερα.
Οι άντρες, όταν το φορούσαν, συνήθιζαν να δένουν στη μέση ένα ζωνάρι. Το φορούσαν, επίσης, τα παιδιά επί καθημερινής βάσης.)
Ωχ αμαν – αμαν, ζα μπελα λιγκαρκα, οτ μπαμπατα Λιταρκα.
Ох аман – аман, бела лигарка, од бабата Литарка.
Ωχ άμαν – άμαν, για άσπρη λιγκαρκα , απ΄ την μπάμπο Λιτάρκα*.
*(η μπάμπο Λιταρκα ήταν ράφτρα.)
Τεμπε τι λιτσσια, Σοφκε να τατκο, ζα λιουλκα σσιαρενα.
Тебе ти лича, Софке на татко, за лулка шарена.
Εσένα σου ταιριάζει, Σοφούλα κόρη μου, για κούνια χρωματιστή.
Ωχ αμαν – αμαν, σσιαρενα λιουλκα, οτ μπαμπ’τα Φοτουλκα.
Ох аман – аман, шарена лулка, од бабата Фотулка.
Ωχ άμαν – άμαν, χρωματιστή κούνια, απ’ τη μπάμπο Φοτούλκα.
Τεμπε τι λιτσσια, Σοφκε να τατκο, ζα ποβοϊκα σσιαρενα.
Тебе не ти лича, Софке на татко, за повојка шарена.
Εσένα σου ταιριάζει, Σοφούλα κόρη μου, για ποβοϊκα* χρωματιστή.
*(το μωρουδιακό φασκιόπανο.)
Ωχ αμαν – αμαν, ποβοϊκα σσιαρενα οτ μπαμπατα Μποϊκα.
Ох аман – аман, повојка шарена од бабата Бојка.
Ωχ αμάν – αμάν, ποβοϊκα χρωματιστή από την μπάμπα Μπόϊκα.
Τσαρβενι παπουτσσκι, Σοφκε να τατκο, οτ Καρπουτσουβα.
Царвени папучки, Софке на татко, од Карпучува.
Κόκκινα παπουτσάκια, Σοφούλα κόρη μου, από τους Καρπουτσσουβα.
Καρτα σιαρλαγκαν οτ βαγκλιναρ βαλκαν, οτ Μουχτσιβτου ντουκιαν.
Карта шарлаган од ваглинар Балкан, од Мухцнвту дукјан.
Κάρτα ελαιόλαδο από τον καρβουνιάρη Βαλκάνη, από το Μούχτσιβτου μαγαζί*.
*(το κατάστημα “Μουχτσιβτου ντουκιαν” υφίστατω από τον 19ο αιώνα. Το κτήριο σώζεται μέχρι σήμερα.)
Επίλογος
https://greekhumans.com/elliniki-mousiki-h-asteromata/
Η μουσική ελληνική παράδοση είναι πλούσια. Εδώ στο https://greekhumans.com/ θα συνεχίσουμε να παρουσιάζουμε τμήματα της. Να μάθουνε οι νέοι άνθρωποι τι ιστορία κουβαλάει αυτός ο πολύπαθος τόπος. Μέσα φυσικά από την τέχνη, τη μουσική, τα έθιμα της πατρίδας.
Πηγές
https://paratiritisparadosis.gr/%CF%83%CF%8C%CF%86%CE%BA%CE%B1/
«Η εφημερίδα της Γρίβας» https://grivanews.wordpress.com/2008/11/11/%cf%87%ce%bf%cf%81%cf%8c%cf%82-%cf%83%cf%8c%cf%86%ce%ba%ce%b1/?wref=tp&fbclid=IwAR0lPF5DKv-KalQVxShFsfwFmbevR2EYzSa2sSzYqi7dboQdBYpQap5rneo
https://macedonia-documents-and-proofs.blogspot.com/2012/01/blog-post.html
https://ellinikoiparadosiakoixoroi.blogspot.com/2018/08/blog-post_82.html
Πηγή εικόνας
https://ellinikoiparadosiakoixoroi.blogspot.com/2018/08/blog-post_82.html
*Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/general/