Η ιστορία της ελληνικής αποδημίας
Από το μετανάστη του 1950 στον expat του σήμερα
Του Σπύρου Τσεβά*
Η αποδημία, δηλαδή η πράξη κάποιου να μετακινηθεί από τη χώρα του σε μία άλλη χώρα, είναι μία από τις πιο σταθερές και σημαντικές παραμέτρους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα, εκατομμύρια Έλληνες εγκατέλειψαν τον τόπο καταγωγή τους. Η μετακίνηση αυτή δεν είναι μόνο ένα οικονομικό φαινόμενο. Αντίθετα, είναι και κοινωνικό και πολιτιστικό καθώς αναδεικνύει στο πέρασμα του χρόνου την αλλαγή που υπέστη ο ρόλος του Έλληνα μετανάστη στους τόπους που εγκαταστάθηκε. Ο εργάτης της φάμπρικας στη Γερμανία των δεκαετιών του 1950 και 1960 έδωσε τη θέση του στον επιστήμονα που διανύει τη δική του σταδιοδρομία στα μεγάλα κέντρα της Ευρώπης και του κόσμου.
Η πρώτη μαζική έξοδος: από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο
Η αρχή της μαζικής αποδημίας των Ελλήνων υλοποιήθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα και συγκεκριμένα την περίοδο από το 1890 έως και τα τέλη της δεκαετίας του 1920. Συνολικά, πάνω από μισό εκατομμύρια Έλληνες, εκ των οποίων το 90% ήταν άνδρες, έφυγαν από την πατρίδα τους και μετανάστευσαν σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Η αρχή της σταφιδικής κρίσης κατά τη δεκαετία του 1880 κι η κατάρρευση της αγροτικής οικονομίας τη δεκαετία του 1890 κατέστρεψε την αγροτική παραγωγή κι ώθησε τους κατόχους γης και τους μισθωτούς στη μετακίνηση. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών εγκαταστάθηκε στον αποκαλούμενο Νέο Κόσμο, λόγω των δυνατοτήτων και του << μεγάλου ονείρου>> που προσέφερε. Οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής αποτέλεσαν τον πόλο έλξης, αφού 500.000 περίπου Έλληνες εγκαταστάθηκαν στη χώρα, καθιστώντας την ελληνική παρουσία εκεί ιδιαίτερα ισχυρή. Χώρες όπως η Αιθιοπία κι η Νότια Αφρική ενισχύθηκαν από τους Έλληνες μετανάστες , ενώ δεν απουσίασε κι η εγκατάσταση σε χώρες όπου ήδη υπήρχαν ελληνικές παροικίες, όπως η Μεγάλη Βρετανία κι η Ρωσία.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ότι εκτός από τον αγροτικό πληθυσμό, που αποτελούσε σημαντικός αριθμός του απόδημου Ελληνισμού, την επιλογή αυτή ακολούθησαν τόσο ανειδίκευτοι εργάτες κι υπηρέτριες προερχόμενοι από την επαρχία αλλά κι έμποροι κι εξειδικευμένοι εργάτες. Η τελευταία ομάδα μετανάστευε από την πόλη συνήθως είτε με την οικογένειά τους είτε μόνοι τους. Στην περίπτωση αυτή έστελναν πίσω στην πατρίδα τα λεγόμενα εμβάσματα, χρηματική βοήθεια η οποία ενίσχυε την οικογένεια, με θετικές συνέπειες και για την ελληνική κοινωνία συνολικά.
Η μετανάστευση της ανάγκης: δεκαετίες 1950–1970
Το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κι ο ελληνικός εμφύλιος με τις συνέπειες που προκάλεσε, οδήγησαν τη χώρα σε δεινή οικονομική και κοινωνική θέση. Η φτώχεια, η ανεργία κι η έλλειψη προοπτικής οδηγούν πάνω από 1 εκατομμύριο Έλληνες στην αποδημία από τη δεκαετία του 1950 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Αυτή τη φορά, προορισμοί για ένα νέο ξεκίνημα του ελληνικού πληθυσμού είναι κατά κύριο λόγο η Δυτική Γερμανία, η Αυστραλία, το Βέλγιο, ενώ πάλι κάνουν την εμφάνισή τους οι ΗΠΑ. Ειδικότερα, στην περίπτωση της Δυτικής Γερμανίας που συγκεντρώνει το μεγαλύτερο κύμα μετανάστευσης, οι Έλληνες εργάζονται ως φιλοξενούμενοι εργάτες (Gastarbeiter) σε εργοστάσια, μεταλλεία ή οικοδομές.
Η αποδημία υλοποιείται συνήθως από το σύζυγο, με τη γυναίκα και τα παιδιά να έρχονται αργότερα στον τόπο εγκατάστασης, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που όλα τα μέλη της οικογένειας ακολουθούν από την αρχή και διαμορφώνουν μαζί αυτό το νέο ξεκίνημα. Συχνά ζουν σε “ελληνικές συνοικίες”, στέλνουν εμβάσματα στην Ελλάδα κι ονειρεύονται με το πέρασμα των χρόνων την επιστροφή. Παρά την κοινωνική περιθωριοποίηση που δέχτηκαν σε αρκετές περιπτώσεις, καταφέρνουν να μορφώσουν τα παιδιά τους και να ενισχύσουν οικονομικά την ευρύτερη οικογένεια στην πατρίδα.
Τα νέα δεδομένα από τη δεκαετία του 1990 – Το brain drain κι οι expats
Μετά τη Μεταπολίτευση κι ιδιαίτερα κατά τις δεκαετίες του 1980 και 1990, η ελληνική αποδημία μειώνεται σημαντικά. Αντίθετα, διαμορφώνονται νέα δεδομένα στη χώρα καθώς πλέον η Ελλάδα μετατρέπεται σε χώρα υποδοχής μεταναστών. Οι πολιτικές μεταβολές που σημειώνονται στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη μετά και το επίσημο τέλος του Ψυχρού Πολέμου φέρνει στη χώρα ένα μεγάλο αριθμό μεταναστών από χώρες όπως η Αλβανία κι η Ρουμανία.
Ωστόσο, από το 2009 κι έπειτα, με την οικονομική κρίση που ακολούθησε, η φυγή Ελλήνων στο εξωτερικό αυξάνεται ξανά. Αυτή τη φορά δεν πρόκειται για εργάτες, αλλά για νέους μορφωμένους γιατρούς, μηχανικούς, επιστήμονες, προγραμματιστές, ακόμη κι επιχειρηματίες. Η μετανάστευση που σημειώνεται την περίοδο 2010–2020 είναι γνωστή κι ως brain drain , διότι έχει χαρακτηριστεί ως μετακίνηση μυαλών. Επίσης, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί πως η μετακίνηση αυτή δε γίνεται με σκοπό μόνο την εύρεση εργασίας αλλά και για ολοκλήρωση σπουδών σε ορισμένα από τα καλύτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης.
Πολλοί εξ αυτών χαρακτηρίζονται στη σύγχρονη ορολογία ως “expats”, όρος που συχνά υποδηλώνει υψηλό κοινωνικό και μορφωτικό προφίλ, καθώς και διαφορετική πολιτισμική προσαρμογή. Δεν εργάζονται στα εργοστάσια όπως τις προηγούμενες δεκαετίες αλλά σε πολυεθνικές, πανεπιστήμια κι επιχειρήσεις. Ζουν συχνά μεταξύ δύο πατρίδων, διατηρώντας σύνδεση με την Ελλάδα μέσω της αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών, χτίζοντας όμως ταυτόχρονα το μέλλον τους αλλού.
Επίλογος
Σήμερα η Ελλάδα καλείται να διαχειριστεί μια πρωτοφανή μετακίνηση μέρους του πληθυσμού. Πολλοί από τους Έλληνες του εξωτερικού παραμένουν πρόθυμοι να επιστρέψουν αν κι εφόσον υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Όμως, μέχρι να συμβεί αυτό επιλέγουν να λειτουργούν ως “γέφυρα” μεταξύ της πατρίδας τους και του τόπου που ζουν. Η ιστορία της ελληνικής αποδημίας δεν είναι μια ιστορία χαμένων ευκαιριών. Αντίθετα, είναι ιστορία επιβίωσης και παρουσίας, επιβεβαιώνοντας πως το ελληνικό στοιχείο εξελίσσεται στην πορεία του χρόνου με τον άνθρωπο που μετακινείται.
Βιβλιογραφία
– Gallant, Thomas. Νεότερη Ελλάδα: Από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας μέχρι τις μέρες μας. Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο, 2017
– Veremis, Thanos, and Koliopoulos Giannis. Modern Greece: A History since 1821. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2009.
Πηγή εικόνας
* Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-spyros-tsevas-syntakths-sto-greekhumans/