Οι Αρβανίτες στον Ελλαδικό χώρο
Ιστορία – Ταυτότητα – Συμβολή
Εισαγωγή
Οι Αρβανίτες αποτελούν έναν ιδιαίτερο πολιτισμικό και πληθυσμιακό πυρήνα στον ελλαδικό χώρο, με βαθιές ρίζες κι έντονη εμφάνιση στο χώρο της νότιας βαλκανικής χερσονήσου. Πρόκειται για ορθόδοξους χριστιανούς που μιλούσαν τα αρβανίτικα, μια τοσκική διάλεκτο της αλβανικής γλώσσας, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές κατά κύριο λόγο της νότιας Ελλάδας μεταξύ του 13ου και 16ου αιώνα. Παρότι διατήρησαν μέχρι και τον περασμένο αιώνα σε έντονο βαθμό στοιχεία όπως τη γλώσσα κι ορισμένα πολιτιστικά τους στοιχεία , ενσωματώθηκαν σταδιακά στον κορμό του νεοελληνικού έθνους, συμμετέχοντας ενεργά σε όλους τους σημαντικούς κοινωνικούς κι ιστορικούς σταθμούς της Ελλάδας.
Προέλευση και πρώτες εγκαταστάσεις
Οι πρώτες αναφορές σχετικά με τους Αρβανίτες και τη σύνδεση τους με την ελληνική ιστορία γίνονται ήδη από τον 11ο και 12ο αιώνα σε βυζαντινές πηγές, όπως στο βιβλίο της Άννας Κομνηνής, Αλεξιάδα. Ωστόσο, η μαζική εγκατάσταση των Αρβανιτών στον ελλαδικό χώρο ξεκινά τον 13ο αιώνα και κορυφώνεται ιδιαίτερα κατά τον 14ο αιώνα με τη διάλυση του Δεσποτάτου της Ηπείρου και τις πολιτικές και στρατιωτικές ανακατατάξεις που προκάλεσε η συνθήκη αυτή. Οι Αρβανίτες εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Αττική, τη Βοιωτία , την Εύβοια , την Πελοπόννησο αλλα και σε νησιά του Αργοσαρωνικού και των Κυκλάδων όπως η Σαλαμίνα, η Ύδρα κι η Άνδρος. Συχνά, η εγκατάσταση αυτή γινόταν με πρόσκληση των τοπικών ηγεμόνων και φεουδαρχών για στρατιωτική και γεωργική ενίσχυση.
Η μετακίνηση τους ήταν οργανωμένη και συχνά στηριζόταν σε συμφωνίες για παραχώρηση καλλιεργήσιμης γης, με αντάλλαγμα την φροντίδα αυτής και την παροχή ενόπλων υπηρεσιών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η παραχώρηση άδειας από τον Πέτρο Δ’ της Αραγονίας να εγκατασταθούν στο Δουκάτο των Αθηνών το 1382, για την αμυντική ενίσχυση του κράτους ενάντια στις ξένες επιδρομές.
Γλώσσα και πολιτισμός
Η αρβανίτικη γλώσσα αποτέλεσε για αιώνες το κύριο μέσο επικοινωνίας εντός των κοινοτήτων. Προερχόμενη από την τοσκική διάλεκτο του Μεσαίωνα, είναι αποκομμένη από την εξέλιξη της αλβανικής γλώσσας διατηρώντας μόνο ορισμένα στοιχεία από τη μεσαιωνική μορφή της. Παρότι δεν ήταν ποτέ γραπτή και δεν αποτέλεσε αντικείμενο διδασκαλίας, μεταδόθηκε προφορικά από γενιά σε γενιά συμβάλλοντας κατά αυτό τον τρόπο στην επιβίωση της μέχρι και σήμερα.
Παράλληλα, οι Αρβανίτες ανέπτυξαν έναν ιδιαίτερο πολιτισμό, με χαρακτηριστικά δημοτικά τραγούδια, χορούς, φορεσιές, ήθη κι έθιμα, τα οποία εντάχθηκαν στον ευρύτερο ελληνικό λαϊκό πολιτισμό. Ιδιαίτερη αξία έχει η πολεμική τους παράδοση, καθώς πολλά χωριά που προέρχονται οι Αρβανίτες είναι γεννήτορες ανδρείας και της πολεμικής αρετής.
Συμμετοχή στην Επανάσταση του 1821
Η συμβολή των Αρβανιτών στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας του 1821 υπήρξε καθοριστική. Ορισμένες από τις πλέον εμβληματικές μορφές της επανάστασης, όπως ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, ο Αθανάσιος Διάκος κι ο Μάρκος Μπότσαρης είχαν αρβανίτικη καταγωγή. Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση του Μάρκου Μπότσαρη, ο οποίος αποτελεί κι αρβανιτόφωνος πολεμιστής.
Οι Αρβανίτες από την πρώτη στιγμή αποτέλεσαν κέντρο αντίστασης ενάντια στους Οθωμανούς Τούρκους, ήδη από τα πρώτα χρόνια της οθωμανικής κατοχής. Πολέμησαν ως πυρήνας των στρατιωτικών σωμάτων του Αγώνα και ενσωματώθηκαν πλήρως στο νέο ελληνικό έθνος, ταυτίζοντας την ταυτότητά τους με τον ελληνορθόδοξο χαρακτήρα του κράτους. Η γλώσσα δεν ήταν εμπόδιο, καθώς η θρησκεία, η πολεμική παράδοση κι η εθνική αυτοσυνειδησία που επέδειξαν αποτέλεσαν τα καθοριστικά στοιχεία του ανήκειν του αρβανίτικου στοιχείου.
Ενσωμάτωση
Με την επέκταση και σταθεροποίηση του ελληνικού κράτους, οι Αρβανίτες αφομοιώθηκαν πλήρως, διατηρώντας σε ορισμένες περιπτώσεις ίχνη της πολιτιστικής τους ταυτότητας. Η έντονη αστικοποίηση μετά το τέλος του εμφυλίου κι ιδιαίτερα κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα κι η επίσημη διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας οδήγησε στην σταδιακή εξάλειψη της αρβανίτικης γλώσσας. Σήμερα, η γλώσσα ομιλείται κυρίως από ελάχιστους ηλικιωμένους κι υπάρχει αποσπασματική εκμάθηση στις νεότερες γενιές μέσω του προφορικού λόγου. Ωστόσο, παρά τις αλλαγές που έχουν επέλθει, η μνήμη κι η πολιτισμική συμβολή των Αρβανιτών αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο στην ιστοριογραφία.
Σημερινή εγκατάσταση
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιοχές όπου παρατηρείται το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού των Αρβανιτών. Κυρίαρχη θέση έχουν οι περιοχές της ανατολικής Αττικής, οι περιοχές αποκαλούμενες ως Μεσόγεια στις οποίες βρίσκεται ένα σημαντικό μέρος του αρβανίτικης καταγωγής πληθυσμού. Επίσης σημαντική παρουσία σημειώνεται και στην περιοχή της Εύβοιας αλλά και στα νησιά του Αργοσαρωνικού, με μεγάλο μέρος να βρίσκεται ήδη από την περίοδο της επανάστασης. Ακόμα, τμήματα του νομού Βοιωτίας και περιοχές της Πελοποννήσου εμφανίζουν ικανοποιητικό αριθμό, αποδεικνύοντας τη διασπορά του αρβανίτικου στοιχείου ιδιαίτερα στο χώρο της νότιας Ελλάδας.
Συμπέρασμα
Η ιστορία των Αρβανιτών στον ελλαδικό χώρο φανερώνει την πολυπλοκότητα της ελληνικής εθνικής ταυτότητας και την ικανότητά της να ενσωματώνει εθνογλωσσικά στοιχεία χωρίς να διακυβεύει τη συνοχή της. Οι Αρβανίτες, μακριά από εθνικές αντιθέσεις, συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της νεότερης Ελλάδας, αφήνοντας μια πλούσια πολιτισμική και ιστορική παρακαταθήκη.
Βιβλιογραφία
Ristelhueber, Rene. Ιστορία των Βαλκανικών Λαών. Αθήνα: Παπαδήμας, 1995.
Μιχαήλ-Δέδε, Μαρία. Οι Έλληνες Αρβανίτες. Ιωάννινα: Δωδώνη, 1997.
Μπίρης, Κώστας. Αρβανίτες, οι Δωριείς του νεότερου ελληνισμού: Η ιστορία των Ελλήνων Αρβανιτών. Αθήνα: Μέλισσα, 2010.
Πηγή εικόνας
https://www.antibaro.gr/article/16181
* Βιογραφικό συντάκτη
https://greekhumans.com/o-spyros-tsevas-syntakths-sto-greekhumans/