Η Μάχη της Μαγνησίας (190 π.Χ.)
Η αρχή της κατάρρευσης των Σελευκιδών
Του Στέφανου Σκαρμίντζου*
Aφιερώνεται στη μνημη του Kurt Schrauder ενός πραγματικού φιλέλληνα
Εισαγωγή
Στα τέλη του 3ου αι. π.Χ.. η Ρώμη είχε επιβληθεί στους Ιταλιώτες και Σικελιώτες Έλληνες και είχε συντρίψει τη μεγάλη αντίπαλό της Καρχηδόνα. Η καταστρεπτική περιπέτεια του Ηπειρώτη βασιλιά Πύρρου έπεισε του Ρωμαίους ότι έπρεπε να εξασφαλίσουν προγεφυρώματα πέραν της Αδριατικής αν ήθελαν αν εξασφαλιστούν από την «ανατολική απειλή» στο μέλλον. Το άστρο της Ρώμης ανέτειλε όταν στους γείτονες της επικρατούσε σκοτάδι και χάος λόγω της πολιτικής τους αστάθειας. Οι συνεχείς εμφύλιοι είχαν φθείρει τις δυνάμεις του Ελληνισμού. Το σύνολο του πληθυσμού ήταν χρεωμένοι ακτήμονες πάνω στους οποίους είχαν επιβληθεί τύραννοι με τη βοήθεια μισθοφόρων. Οι ακτήμονες είτε επαναστατούσαν δημιουργώντας σχεδόν μόνιμη κατάσταση αστάθειας ή κυνηγούσαν την τύχη τους στους στρατούς των Ελληνιστικών αυτοκρατοριών αφήνοντας την κυρίως Ελλάδα απογυμνωμένη από άντρες.
Το δημοκρατικό κόμμα της Ηπείρου βοήθησε του Ρωμαίους καθοδηγώντας τους εισβολείς προς την Μακεδονία και οι Αιτωλοί χάρισαν στου Ρωμαίους τη νίκη πλευροκοπώντας τη φάλαγγα των Μακεδόνων στις Κυνός Κεφαλές. Η Μακεδονία έγινε υποτελής των Ρωμαίων και υποχρεώθηκε να τους στηρίζει στρατιωτικά. Την ίδια περίοδο στη μακρινή Ανατολή ο Αντίοχος ο Γ΄ υπέτασε τους αντιπάλους των Σελευκιδών. Τελικά επικράτησε της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου και έλαβε την προσωνυμία Μέγας. Μετά την συντριβή του Φιλίππου Ε’ από τους Ρωμαίους βρήκε την ευκαιρία να επεκταθεί προς Δυσμάς. Έτσι ήρθε στην Ελλάδα λέγοντας ότι θα την απελευθέρωνε από τους Ρωμαίους.
Οι αλλοπρόσαλλοι Αιτωλοί ήταν οι μόνοι που συμμάχησαν μαζί του, ενώ οι άλλοι Έλληνες κουρασμένοι από τους πολέμους υποδέχτηκαν το στρατό του με επιφύλαξη. Η εκστρατεία αποδείχτηκε φιάσκο. Ο προχωρημένος στα χρόνια Αντίοχος παντρεύτηκε μια νεαρή από την Εύβοια και διασκόρπισε τοπ στρατό του να διαχειμάσει. Χωρίς την επίβλεψη του βασιλιά η πειθαρχία κατέρρευσε. Οι Ρωμαίοι νίκησαν το Ελληνο-Συριακό στρατό στις Θερμοπύλες λόγω της εγκληματικής αμέλειας των Αιτωλών που κάλυπταν τις οδεύσεις του Καλλιδρόμου. Ο Αντίοχος διέφυγε κακήν κακώς στην Ασία πιστέυοντας ότι η ναυτική ικανότης των Ρωμαίων ήταν χαμηλή. Όμως χάρη στη βοήθεια του Ευμένη της Περγάμου και των Ροδίων που έτρεμαν τη δύναμη των Σελευκιδών οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν στο Αιγαίο και πέρασαν και αυτοί στη Μικρά Ασία. Αρχηγός της ρωμαϊκής εκστρατείας ήταν ο Σκιπίων ο «Ασιατικός», ο αδερφός του διάσημου Σκιπίωνα του «Αφρικανού» που είχε νικήσει την Καρχηδόνα.
Η λεγόμενη «προτομή του Μάριου» στη Γλυπτοθήκη τού Μονάχου, που προσδιορίστηκε από τον Φίλιππο Κοαρέλι ως αυτή του Λ. Κ. Σκιπίωνα Ασιατικού. Ήταν αρχικά τοποθετημένη στην πρόσοψη τού τάφου των Σκιπιώνων.
Σύγκρουση στη Ασία
Ο Αντίοχος ποντάροντας στην οικονομική δύναμη της αυτοκρατορίας του συγκέντρωσε ένα μεγάλο στρατό. Δεν έκανε όμως καμία αποφασιστική κίνηση κατά των Ρωμαίων αλλά τους άφησε ολοσχερώς την πρωτοβουλία. Παρά την αριθμητική του υπεροχή (65000 άντρες) δεν εμπιστευόταν το στρατό του και αφού κατέλαβε το όρος Σίπυλο κοντά στην Μαγνησία και έχτισε ένα οχυρωμένο στρατόπεδο τοποθετώντας μέσα εκεί τους άντρες του σαν να ήταν πολιορκημένος. Λέγεται ότι ρώτησε τον Αννίβα που τότε ήταν στην υπηρεσία του: «Είναι αρκετοί οι στρατιώτες μου;» και ο Αννίβας που καταλάβαινε ότι πλην ορισμένων μονάδων επρόκειτο για συρφετό, απάντησε «αρκετοί για τους Ρωμαίους παρά την απληστία τους για αίμα!»
Ο Σελευκίδης βασιλιάς υπολόγιζε ότι η αλλαγή της θητείας των Ρωμαίων διοικητών και ο επερχόμενος χειμώνας θα έκαναν τον εχθρό να αποσυρθεί αλλά είχε υποτιμήσει το λατινικό πείσμα των Σκιπιώνων. Οι Ρωμαίοι περιφρονούσαν τον εχθρό τους που τον θεωρούσαν στρατιωτικά ανίκανο. Ελεγαν τους στρατιές του Αντιόχου: «Σύριους σκλάβους που φέρουν μακεδονικά όπλα». Αφού υπέστη για μέρες τα εξευτελιστικά σκώμματα των Ρωμαίων, ο Αντίοχος αποφάσισε να δεχτεί τη μάχη.
Οι Σελευκίδες διέθεταν: 26.000 σαρισσοφόρους φαλαγγίτες. Μόνο όμως οι επίλεκτοι «αργυράσπιδες» και Έλληνες στρατιωτικοί άποικοι (κάτοικοι) θεωρούνταν αξιόπιστοι. Ο Αντίοχος που ανησυχούσε για τους υπόλοιπους (παντοδαποί φαλαγγίτες) τουςπαρέταξε σε τάξεις μεγάλου βάθους με τους 54 ελέφαντες ανάμεσα στα διάκενα για να τους δώσει θάρρος. Έτσι διαίρεσε κι ανέμειξε τις δυνάμεις του κι αυτό θα αποδεικνυόταν ολέθριο στη εξέλιξη της σύγκρουσης.
Στα δεξιά των φαλαγγιτών ο Αντίοχος παρέταξε 6000 κατάφρακτους ιππείς, 1000 Εταίρους βαριούς ιππείς, 2000 βαρείς ιππείς από διάφορες πόλεις (πολιτικοί). Έθεσε τη δεξιά πτέρυγα υπό την άμεση διοίκησή του και ήλπιζε ότι θα σάρωνε τον εχθρό με το βαρύ ιππικό του. Στη αριστερή πτέρυγα έβαλε 2500 Γαλάτες ιππείς και πεζούς μαζί με 1200 ιπποτξότες από τις στέππες. Κάλυψε το μέτωπό τους με το ευάριθμο ελαφρύ του πεζικό που αποτελούταν από Κίλικες, Σύρους και Καππαδόκες ακοντιστές καθώς και Πέρσες τοξότες και σφενδονήτες. Μπροστά τους έβαλε τα δρεπανηφόρα για να ανοίξουν δρόμο στην αριστερή πτέρυγα και υποστήριζε το άκρο αριστερό με 500 Άραβες καμηλοτοξότες, σε κάποια απόσταση για να μην τρομάζουν τα άλογα.
Οι σύμμαχοι διέθεταν 20.000 Ρωμαίους και Ιταλούς βαρείς πεζούς (λεγεωνάριους) και 6000 ελαφρούς πεζούς (βελίτες) και 1000 ιππείς. Τους ακολουθούσαν επίσης 2000 Θράκες και Μακεδόνες εθελοντές που έμειναν να φρουρούν το στρατόπεδο. Ο Ευμένης διέθετε 3000 μισθοφόρους πελταστές και 3000 ψιλούς από τη Μυσία. Διοικούσε επίσης 3000 βαρείς και 3000 ελαφρούς ιππείς και είχε 16 πολεμικούς ελέφαντες. Καθώς μειονεκτούσαν σε ιππικό και ελέφαντες οι Ρωμαίοι στηρίζαν την προσπάθειά τους στο πειθαρχημένο βαρύ πεζικό τους. Οι δύο αντίπαλοι παρατάχθηκαν στην πεδιάδα της Μαγνησίας στηρίζοντας και οι δύο το ένα του πλευρό στον ποταμό Έρμο για να αποφύγουν την υπερφαλάγγιση. Το πεδίο της μάχης ήταν καλυμένο από ομίχλη και μετά άρχισε να βρέχει. Αυτό άρχισε να δημιουργεί προβλήματα στα Συριακά τμήματα που ήταν οπλισμένα με εκηβόλα όπλα. Επίσης ο Αντίοχος δεν είχε κρατήσει καμία εφεδρεία.
Οι αντίπαλοι άρχισαν να πλησιάζουν και οι Ρωμαίοι ακροβολιστές άρχισαν να πιέζουν του σελευκίδες ελαφρούς πεζούς. Ο Αντίοχος εξαπέλυσε τα δρεπανηφόρα κατά των τμημάτων του Ευμένη αλλά οι Περγαμηνοί πελταστές τα απέκρουσαν με τα ακόντιά τους. Τα αφηνιασμένα άλογα έστρεψαν τα άρματα κατά της αριστερής πτέρυγας του Αντιόχου προκαλώντας χάος που χειροτέρεψε καθώς οι υποχωρούντες καμηλοτοξότες έκαναν τα σελευκιδικά άλογα να αφηνιάσουν. Ο Ευμένης άδραξε την ευκαιρία και διέταξε επέλαση. Οι ιππείς του διήλθαν τις γραμμές του φίλιου πεζικού και έπεσαν πάνω στους αποδιοργανωμένους Σελευκίδες. Κάθε οργανωμένη αντίσταση συνετρίβη καθώς η μία μονάδα παρέσερνε την άλλη στη φυγή.
Στο κέντρο όμως η σύγκρουση ήταν σκληρή. Οι Ρωμαίοι βετεράνοι του μακεδονικού πολέμου αντιμετώπιζαν με δέος τις πυκνές φάλαγγες που ο Αντίοχος είχε τάξει σε βάθος 32 ζυγών. Οι βετεράνοι όμως του καρχηδονιακού πολέμου που είχαν εμπειρία στην εξουδετέρωση των ελεφάντων έδωσαν τη λύση. Αφού εξουδετέρωσαν το πεζικό που προστάτευε τους ελέφαντες επετέθησαν στα ζώα από τα πλευρά τους. Τα παχύδερμα αφήνιασαν και αποδιοργάνωσαν τις φάλαγγες. Τα κενά που δημιουργήθηκαν από την εξουδετέρωση των ελεφάντων έγιναν αιτία ολέθρου καθώς ο Ρωμαίοι μπήκαν μέσα με τα ξίφη τους και άρχισαν να σφάζουν τους φαλαγγίτες.
Οι παντοδαποί φαλαγγίτες που ήταν οι περισσότεροι αθωράκιστοι πέταξαν τις σάρισσες και άρχισαν να τρέχουν προς το στρατόπεδο. Οι αργυράσπιδες κατάφεραν να κλείσουν τα κενά και οι στρατιωτικοί άποικοι προσπαθούσαν το ίδιο αλλά η έλλειψη εφεδρειών είχε καταδικάσει τον αγώνα τους. Ο Ευμένης μάζεψε το πεζικό του και πλευροκόπησε και αυτός το αριστερό των φαλαγγιτών, τρέποντας τους σε φυγή.
Στο δεξιότατο άκρο ο Αντίοχος με μια σαρωτική επέλαση του ιππικού του διέλυσε το ρωμαϊκό ιππικό. Έχασε όμως χρόνο καθώς έστειλε μονάδες να διαβούν τον ποταμό για να έχει μεγαλύτερο πλεονέκτημα. Διαλυμένοι από τους κατάφρακτους, πολλοί Ρωμαίοι ιππείς έπεσαν πάνω στο φίλιο πεζικό, κάνοντας πολλές σπείρες να το βάλουν στα πόδια. Οι λεγεωνάριοι άρχισαν τρέχουν προς το στρατόπεδο, κυνηγημένοι από το ιππικό του Αντίοχου, ο οποίος δεν σκέφτηκε να πλευροκοπήσει το ρωμαϊκό κέντρο και να σώσει τους φαλαγγίτες του.
Ο χιλίαρχος Αιμίλιος ωστόσο παρέταξε τους Θράκες και Μακεδόνες εθελοντές που φύλαγαν το στρατόπεδο σε πυκνή τάξη διατάσσοντάς τους να σκοτώνουν όποιον έτρεχε. Κατόπιν φώναξε στους φυγάδες πληροφορώντας τους για την διαταγή που έδωσε. Οι Θρακο-Μακεδόνες σε πυκνή τάξη και με ανασηκωμένα τα δόρατα έκαμψαν την ορμή των ιππέων του Αντίοχου και οι Ρωμαίοι φυγάδες ανασυντάσσονταν πίσω από τους «στρατονόμους» του Αιμίλιου.
Ο Ευμένης βλέποντας το χάος στα μετόπισθεν έστειλε 200 ιππείς να βοηθήσουν τους Ρωμαίους. Ο Αντίοχος που είχε αντιληφθεί την κατάρρευση του στρατού του εγκατέλειψε το πεδίο μάχης. Τα υπολείμματα του στρατού του που έτρεχαν να διαφύγουν κατασφάχτηκαν από το ιππικό του Ευμένη ή ποδοπατήθηκαν από τις καμήλες και τους ελέφαντες καθώς τα πανικόβλητα ζώα έτρεχαν ανάμεσά τους. Μερικοί κατάφεραν αν μπούν στο οσχυρωμάνο στρατόπεδο αλλά ανοργάνωτοι και χωρίς ηγεσία δεν κατάφεραν να εμποδίσουν τους Ρωμαίους να το κυριεύσουν. Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Σελευκίδες έχασαν 50.000 άνδρες ενώ οι σύμμαχοι λιγότερους από 500.
Οι συνέπειες της ήττας ήταν καταστρεπτικές για την αυτοκρατορία των Σελευκιδών. Δυο χρόνια μετά τη μάχη οι Ρωμαίοι επέβαλαν την συνθήκη της Αππάμειας σύμφωνα με την οποία ο Αντίοχος περιόριζε το στόλο του σε 12 πλοία και άφηνε την Ανατολία στο έλεος των συμμάχων της Ρώμης. Επίσης έπρεπε να πληρώσει μια τεράστια αποζημίωση 13.000 ταλάντων για μια περίοδο δώδεκα ετών. Ήταν η αρχή του τέλους των Σελευκιδών
Πηγές
Αππιανός ο Αλεξανδρεύς, Συριακά, Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1914
Στράβων, Γεωγραφικά, Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση 1914
Φροντίνος, Στρατηγήματα, J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
Δίων Κάσσιος, Ιστορία της Ρώμης, Loeb Κλασσική Βιβλιοθήκη έκδοση1920
Λίβιος, Ιστορία της Ρώμης, μτφ Canon Roberts J. M. Dent & Sons, Ltd., London, 1905
Πολύβιος μτφ. Evelyn S. Shuckburgh London: Macmillan, 1889
Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, μτφ. John Dreyden London: Macmillan, 1889
1η δημοσίευση εδώ
Πηγή εικόνας
https://methormisakathektou.blog/
* Στέφανος Σκαρμίντζος: M.A. Military History
